Columns

 (Scroll down to read in Gurmukhi)

 

پنجابی لئی تھلے رول کرو

ਸੁਫਨੇਗਰ سْفنے گر

 

 

عامر ظہیر بھٹی
    

 

گلشن دیال     


بہت اداس ہاں میں – تے اس گھور اداسی وچّ میں لکھن بیٹھی ہاں ۔ پچھلی رات میں یاراں وجے ظہیر بھٹی نوں سکائی پی تے ملنا سی پر جد وقت ہویا تاں میری چھوٹی بھین سوں چکی سی ۔ اوہ نکے جہے کھڑاک نال جاگ پیندی ہے تے پھر دوبارا سوں نہیں سکدی ۔ ایہہ دیکھ کے میں عامر نوں کیہا کہ کی میں دوبارا سویرے اٹھ وجے گلّ کر سکدی ہاں ؟ اوہ اک دمّ ہی منّ گیا ۔ من ہی من وچّ شرم محسوس کردی ہاں کہ میں خود ہی سماںمقرر کر کے خود ہی وعدے نوں توڑ رہی ہاں ۔ خیر ! کئی دناں توں میں ایہہ کالم لکھن بیٹھ رہی سی پر کجھ سطراں لکھ کے پاسے بیٹھ جاندی سی ۔ روز ہی سوچدی ہاں -آصف جی دے پنجویں واہگے تے ، بلراج ساہنی دی یاترا تے ہور کنا کجھ جو اجکل سانجھا پنجاب وچّ چھپّ رہا سی – ہر کالم نال ہزاراں کندھاں دیاں ولگناں دے کیتے ہنیرے وچّ اک ادھی روشنی دی کرن ہتھ آ ہی جاندی ہے ۔ تے میں اوہ رشم اپنے ہی جان جنے پیارے دوستاں نال ونڈدی رہنا چاہندی ہاں ۔
سویرے جلدی اٹھی ۔ اجے اٹھ وجن ‘ چ دیر سی تے میں اپنے من وچّ اک عجیب بے چینی محسوس کر رہی سی تے سوچ رہی سی کہ اس نوں کی پچھاں ؟ اگوں اوہ کس طرحاں دا ہووےگا ؟ کسے نوں پہلی وار ملن دی جو گھبراہٹ ہندی ہے – اوہ سی – میں اجے تکّ اپنے کئی واہگے پار نہیں کر سکی – عجیب گلّ ہے نہ ؟ میں چڑھدے پنجاب وچوں کسے نال گلّ کرنی ہووے تاں اک قدرتی طریقے نال تپاک نال گلّ کردی ہاں ، پر بارڈر پار کر لیہندے پنجاب وچوں کسے نال گلّ کرنی ہووے ، تاں اوہ سوکھا جیہا لہجہ پوری طرحاں نہیں آیا ؛ شاید من دی کنڈیشننگ ہے ایہہ، تے میں وی سوچ جاندی ہاں بلراج ساہنی وانگ اوہ مسلمان ہن تے میں کوئی ہور ، بھاویں ایہہ خیال جنی چھیتی آؤندا ہے انیی چھیتی نکل وی جاندا ہے – ہن کنے ہی دوست نے اس پار جنا دی دوستی دا ہتھ پھڑھ میرا لاہور وچّ گھمن نوں جی کردا ہے ، آصف جی دے کھیت تے ہڑپا دے کھنڈرات ویکھن نوں دل کردا ہے ، عمران دے ویاہ تے جان نوں جی کردا ہے تے فیض نال بیٹھ اک کپ چاہ دے نال اس دیاں مٹھیاںم مٹھیاں ادبی تے دانش والیاں گلاں سنن نوں دل کردا ہے ۔
اینے سوہنے سپنیاں وچّ ڈبی جد میں فیس بک کھو لی تاں ساہمنے ذیلدار پرگٹ سنگھ دی نظم آئی جو کہ اس مطابق اک سچی واپری تے لکھی ہوئی سی کے اس دا سکھ پنجابی بھتیجا جیہنوں اوہدے ماں پیو ڈنڈے نال ہندی بولن تے مجبور کیتا ہویا تے اوہ فکرمند ہو کے پچھدا کہ اوہ پنجابی پڑھنا کد سکھے گا ؟ سوچدی ہاں لعنت ہے ساڈے ولّ دے پنجابیاں تے ۔ شرم نال ڈبّ مرن والی گلّ ہے ۔ مہیندر رشم نے ٹھیک ہی آکھیا ہے کہ ایہہ نظم ہر پنجابی گھر دی کندھ تے لگا دینی چاہیدی ہے ۔ میں سوچدی ہاں ہر کندھ تے ہی کیوں ، ہر متھے تے لگا دینی چاہیدی ہے تاں جو سانوں یاد رہے ۔
خیر اٹھ وجدے نے تے میں عامر نال گلّ شروع کردی ہاں ، اوہ پورا ویلے دا پابند ۔ پنجابی دے مسقبل تے گلّ ہندی ہے تے میں اس نوں پرگٹ دی نظم بارے دسدی ہاں تے پچھدی ہاں اس طرحاں کیوں ہو رہا ہے کہ پنجابیاں دے بہوںگنتی پنجابی نوں لاگوُ نہیں کر سکدے ۔ اس دے مطابق اس دے کئی کارن نے اوہناں وچوں اک کارن کلچرل شرم ہے ۔ بھٹی اک واقعہ دسدا ہے، کہ اوہناں دے سوہرا صاحب کراچی وچّ کسے فیکٹری وچّ کم کردے سن ۔ یوپی تے بھارت توں آئے ہوئے لوکاں وچّ اوہ اکلے پنجابی سن ، کوئی برا حادثہ ہو گیا – اوہناں نوں اردو نہیں سی آؤندی تے باقی سارے پنجابی نہیں سمجھدے سن ۔ اس حادثے دا ذمے وار اوہناں نوں ٹھہرایا گیا تے اردو بولن والیاں نے اوہناں نوں کٹّ دھریا، حالانکہ اوہناں دا کوئی قصور نہیں سی پر اوہ اردو وچّ بول کے دسّ نہیں سکدے سن ۔ اس گلّ دا اوہناں تے اینا ڈونگھا اثر ہویا کہ اوہناں فیصلہ کر لیا کہ اوہ اپنے بچیاں نوں کدی پنجابی نہیں بولن دینگے تے اوہناں نے سچ مچّ ہی اپنے ساریاں بچیاں نوں اردو وچّ ہی تعلیم دتی- سو بھٹی جی دی جیون ساتھنّ نے ہن پنجابی سکھی ہے ۔ اس توں وڈا دکھانت کی ہو سکدا ہے ؟ بھٹی دسدا ہے کہ پاکستان وچّ ست فیصد لوک ہی ہن جناں دی ماں بولی اردو ہے – پر دیکھو کلچرل شرم دا اثر کہ اسست فیصدلوکاں نے کویں پنجابی نوں کھونجے لا رکھیا ہے ۔ لیہندے پنجاب وچّ سرکار نے پنجابی نوں کھونجے لایا ہے تے چڑھدے پنجاب وچّ اسیں آپ کملے پنجابی ایہنوں کھونجے لا رہے ہاں ۔
کیوں ہاں اسیں اس طرحاں ؟ اس ذہنی غلامی نوں کیوں نہیں چھڈّ رہے ؟ کیوں اسیں ڈرے ہوئے سہمے ہوئے اس طرحاں اپنی بولی توں بھجّ رہے ہاں ؟ پرگٹ دے بھتیجے توں کس مجبوری ہیٹھ ماں بولی کھوہی جا رہی ہے ؟ سانوں کی ہو رہا ہے ؟ کیوں اسیں انھیاں وانگ تر رہے ہاں ؟ کیوں اسیں اکھاں تے پٹیاں بنھ تر رہے ہاں ؟ آصف جی دے لیکھ پنجواں واہگہ وچ دیاں چھاننیاں نوں میں پٹیاں آکھانگی ، کیونکہ اسیں سجاکھے ہندے ہوئے جان بجھّ کے انھے ہو رہے ہاں ۔ انھے ہی تاں ہاں اسیں اس بچے توں وارث شاہ دی ہیر ، فرید دے شلوک تے نانک دی بانی کھوہ رہے ہاں ۔ کی حق ہے اس جبر دا سانوں ؟ ایہہ لکھدیاں ہویاں مینوں اک بے چینی تے اداسی نے گھیر لیا ہے ۔ اسیں بہت الزام دے سکدے ہاں سیاسی پنڈتاں نوں ، سرکاراں نوں، پر ساڈے گھر وڑھ کے تاں ساتھوں کوئی بولی نہیں کھوہ سکدا ۔
کلچرل شرم بار ے گلّ کردیاں ہویا ںعامر مینوں ایہہ گلّ وی دسدا ہے کہ جد انگریزاں پہلی ویر بنگال وچ آئے ، تاں بنگال پہلی تھاں سی جتھے بنگالی وچ پریس لگیا ، بنگالی زبان پہلی زبان سی جس وچ پہلی کتاب چھپی ، جیہدے نتیجے وچ بنگالی لوک اپنی بولی بارے زیادہ جاگ پئے تے اس زبان وچ لکھن والے تے پڑھن والے لوکاں دی گنتی اک دمّ ودھ گئی ۔ پراوہ جد یو پی. وچ آئے تاں اوہناں نے اپنی بولیاں بارے پالسی بدل لئی ۔ انگریزاں نوں اپنے کم کاراں لئی خاص قسم دے کلرک چاہیدے سن تے اوہناں نے اسے قسم دے سکول تیار کیتے تے اردو نوں پورا موہرے لیاندا ۔ تے جد ٥٢سالاں دی لگاتار کوششاں نال پنجاب وچ انگریز وڑے تے اوہ اس گلّ تے پکے سن کہ ایہناں لوکاں دی ماں بولی کھوہ لینی چاہیدی ہے، کیونکہ انگریز بنگال وچ بنگالی نوں ترقی دین دا نتیجہ دیکھ چکے سن۔ انگریزاں دے کھولے سکولاں کالجاں وچ اردو پڑھے لکھے لوکاں نوں پنجاب وچ اک دمّ نوکریاں مل گئیاں ۔ بھٹی دسدا ہے کہ اس ویلے جد انگریزاں نے پنجاب تے قبضہ کیتا اوہناں نے چنگی طرحاں ایہہ پکّ کیتا کہ بنگالیاں وانگ ہن پنجابیاں نوں پنجابی بولی نہ دتی جاوے ۔ کنی حیرانی دی گلّ ہے یو پی دے سارے لوکاں نوں پنجاب وچ سرکاری نوکریاں مل گئیاں، جدوں یو پی وچ خودسکولاں لئی ٹیچر نہیں سی ملدا ۔ تے پنجاب وچ جد پنجابی دا واہ سرکاری کا رندیاں نال پیندا تاں ایہہ گلّ اوہناں دے دماغ وچ بیٹھ گئی کہ اوہ گھٹیا ہن کیونکہ اوہناں کول نوکریاں نہیں ہن ۔ اس ویلے انگریزاں نے ایہہ کلچرل شرم دا بنھ بنیا ۔ تے اس ویلے دی شروع کیتی ہوئی ایس شرم دے نتیجے اسیں ہن لیہندے پنجاب وچ دیکھ رہے ہاں ۔
عامردسدا ہے کی پہلی پرنٹنگ پریس جو پنجاب وچ لگی اس نوں لاؤن لئی کلکتہ ا توں نول کشور آیا سی تے اس نے ایتھے آ کے کوہنور نہ دا اردو وچ پہلا اخبار کڈھیا سو اس طرحاں اردو نے پنجاب وچ شاہی تھاں لے لئی ۔ ضرور ہی کسے مبارک گھڑی وچ آکے ایہہ پریس لایا ہوے گا کیوںکہ اس دی اردو دی پنجاب وچ شروعات نے مڑ کے کدی پچھے نہیں دیکھیا ۔ اردو تاں تھپی ہی گئی سی، اس نے انج وی شہراں تے پنڈاں نوں دو حصیاں وچ ونڈ کے دور کر دتا ، سماج ونڈیا گیا ۔ ہن سی شہری لوک جو اردو بولنا پڑھنا جاندے سن تے پینڈو لوک جو پنجابی بولدے سن ، تے جد اوہ شہراں وچ آندے اوہ گنوار تے اجڈ جانے جاندے۔ پینڈو ہون گاہل بن گئی تے اوہناں دے من وچ ایہہ آؤندا کہ کاش اوہ وی شہریاں وانگ بول سکن ۔
عامر پورے دا پورا پنجابی ہے ۔ تسیں اس نوں ذرا پنجابی بولدیاں سنو تاں سہی ، اس توں سوہنی تے خالص پنجابی تہانوں کتے نہیں ملیگی ، اک دمّ مٹھی آواز تے تہانوں گلوکڑی پاؤندی ہوئی مٹھی بولی ۔ تے میرا جھاکا اکدمّ ہی لہہ گیا ۔ عامربہت ہی پڑھیا لکھیا نوجوان ہے تے اس نوں اپنے مضمون تے پوری پوری پکڑ ہے تے سچ آکھن دی پوری ہمت ۔ پھر اک دن گلّ جاری رکھدیاں ہویاں اس نے مینوں دسدیاں کیہا کہ اردو دی پریس نے پنجابی نوں پچھاڑیا تاں ہے سی ، انگریزاں دیاں پالسیاں دے نال نال ، ہور وی کئی کارن سی ۔ میں کاپی پین لئی اس دی ہر گلّ دھیان نال سندی ہاں۔ جد وی میں کالم لکھن بیٹھدی ، کوئی سوال ذہن وچ آ جاندا ، اس نوں پچھدی ، اوہ جواب دیندا پورے ویروے نال تے اس دے جواباں نال نت میرے سوال بدل جاندے ، نویں جواب ملدے تے نت میرا کالم اک نواں موڑ لے لیندا ۔ پھر اک دن اس نے دسیا کہ ١٨٥٠ دی انگریزاں دی بولی نال جڑی پالسی نے پنجابی نوں نقصان پنہچایا ، اردو نوں پہل ملی تے پھر ١٨٩٠ وچ ہوئی سنگھ سبھا دی لہر نے حالات نوں ہور پیچیدہ کر دتا ۔ اس لہر دا جو فائدہ ہویا اوہ ایہہ سی کہ ہن اخبار گورمکھی وچ چھپن لگے ، پرکیونکہ ِ ایہہ لہر سکھاں تکّ ہی محدود رہی ، تاں گورمکھی کر کے پنجابی وی جویں سکھاں دی بولی وانگوں لگن لگی ۔
عامر گلّ جاری کردا ہویا دسدا ہے کہ گورمکھی دے فیشن وچ آؤن توں پہلاں پنجابی فارسی وچ ہی لکھی جاندی سی ۔ ڈوگری بالکل ہی پنجابی بولی ورگی ہے تے پنجابی ہی ہے پر ڈوگری لوک اس نوں دیوناگری لپی وچّ ہی لکھدے ہن ۔ تے مینوں اوہ پنجابی دی پہلی کتاب ‘ پکی روٹی ‘ بارے دسدے ہن جو فارسی لپی وچّ ہی لکھی ہوئی سی ۔ پر جیوں جیوں گورمکھی دے اخبار نکلدے گئے ایہہ سکھاں دی بولی بندی گئی تے مسلماناں نوں ایہہ محسوس ہون وی لگّ پیا تے محسوس وی کروایا گیا کہ اوہناں دی بولی اردو ہے تے لپی فارسی ۔ سکھاں نے وی دھارمک وجہاں پاروں ایہہ منّ ہی لیا کہ پنجابی گورمکھی وچّ ہی ہو سکدی ہے تے پنجابی نوں فارسی جاں کسے ہور لپی وچّ منن توں انکار کر دتا تے اس طرحاں مسلمان تے ہندو پنجابیاں تے سکھ پنجابیاں وچکار گورمکھی لپی دی کندھ کھڑی ہو گئی ۔
عامرآکھدا ہے جد ہن اسیں پاکستان وچ پنجابی دی گلّ کردے ہاں تاں اس دے ورودھی ایہہ آکھدے نے جے پنجابی دی گلّ کرنی ہے تاں تسیں بھارت چلے جاؤ ۔ جس طرحاں اکالیاں تے ہندواں نے پنجابی نوں صرف سکھاں نال جوڑ لیا اسے طرحاں ہن پاکستان وچ سیاسی لوک پنجابی نوں سکھاں نال جوڑ رہے ہن ، تے جے کوئی لیہندے پنجاب وچ پنجابی دا رولا پاؤندا ہے اس نوں نفرت نال ویکھیا جاندا ہے ؛ اس توں وڈا دھروء ہور کی ہو سکدا ہے ۔ میں عامرنوں پچھدی ہاں کہ کتے سرکار نوں ایہہ ڈر تاں نہیں لگدا کہ جے پنجابی نوں اس دا جائز درجہ دتا گیا تاں کسے ویلے ہندو، سکھ تے مسلمان جو پنجابی ہن، اک پنجاب دی گلّ نہ کرن ، ایہی انگریز نے چال چلی رکھی سی تے ایہی اجوکیاں سرکاراں کر رہیاں ہن ۔ پاکستانی سیاستدان اوہ کجھ نہیں کرنا چاہندے جس نال لیہندے پنجاب دے پنجابی بھارتی پنجابی نال کوئی سانجھ محسوس کر سکن ۔
پنجابی دی فکر کردیاں عامر آکھدا ہے کہ شاید آؤن والے دناں وچّ پنجابی صرف کتاباں تے لکھتی روپ وچّ ہی باقی بچے ۔ اجے لوک ہن جو پنجابی وچ لکھ رہے ہن ، پنجابی بارے کم وی کر رہے ہن پر عامر نوں سبھ توں وڈی فکر بولی جاندی پنجابی توں ہے کہ ایہہ اسیں دن -بدن گنوا رہے ہاں ۔ اوہ دسدا ہے کہ ہن لیہندے پنجاب وچ پنجابیاں دی اک نسل ہے جو اردو بولدے ہن پر اوہناں نے اپنے ماپیاں نوں پنجابی بولدیاں سنیا ہویا ہے تے ہن جو اگلی نسل تیار ہو رہی ہے جنہاں نے صرف اپنے دادا تے دادی نوں پنجابی بولدیاں سنیا ہے ۔ ایہہ اداس کرن والی گلّ ہے دنیا وچ دسویں یاردیں نمبر تے بولی جاندی پنجابی نوں اگلی پیڑھی جس طرحاں اس نوں گنوا رہی ہے تاں اسیں اک دن اس نوں گمّ ہندا ویکھ سکدے ہاں ۔ ایہہ پل سنجیدگی نال سوچن دا ہے ۔ تے اج جد میں عامر بارے لکھ رہی ہاں تاں سوچدی ہاں کنی ا اثر پاؤن والی زندگی ہے اس دی کہ مینوں اس نوں جانن دا تے اپنے پاٹھکاں دے ساہمنے لیاؤن دا موقع وی ملیا ۔
محمد ظہیرالدین تے کوثر تسلیم دے جیٹھے پتر نے عامر ظہیر بھٹی ۔ اس نے اپنے ابا توں شاہ پوری ( سرگودھے وچ بولی جاندی پنجابی ) دا رنگ لیا ہے تے ماں توں دھنی ( چکوال ) دی پنجابی دا جویں کہ میں پہلا دسیا سی مینوں پنجابی دے اینے سارے ونّ ونّ رنگ روپ دا بالکل پتہ نہیں سی ، ایہہ سارا مینوں اپنے پاکستانی دوستاں متراں توں ہی پتہ لگّ رہا ہے ۔
کراچی وچ عامردا جنم ہویا تے بچپن ‘چ اوہ اپنے نانکے تے دادکے تے کراچی وچکار سفر کردا رہا ۔ جو سماں اس نے اپنے نانکے تے دادکیاں نال کٹیا ہے ، اس نوں اوہ اپنی زندگی دا سبھ توں قیمتی تے اہم وقت مندا ہے ۔ اس کرکے اوہ پنجابی نال ذہنی طور تے وی تے دلوں وی جڑیا رہا جس دا اس نوں مان ہے تے پنجابی نال ایہہ لگا تے جڑت اس دی زندگی دا قیمتی خزانہ ہے ۔ مزے دی گلّ ہے کہ عامر دے دادا جی تے ابو جان دوہیں مولوی سن ۔ دادا جی نے مولوی وجوں لا ئلپور کم کیتا تے اس طرحاں عامر دا ‘ دوابی ‘ پنجابی نال میل ہویا ۔ دادا جی بارے عامر دسدا ہے کہ اس دے دادا جی بہت ہی سدھے سادے تے چنگے انسان سن جو پیسے والے لوکاں توں دور رہندے سن تے پنڈاں دی سدھی سادی لکائی نال نیڑ محسوس کردے سن ۔ ابا جان فوز وچ نوکری کردے سن تے اس طرحاں عامر نے اوہناں توں عربی تے فارسی سکھی ۔ گھٹو گھٹّ جدوں میں مولوی دا لفظ سندی ہاں تاں میریاں اکھاں اگے کٹڑ جہے انسان دا تصور بندا ہے پر عامر دسدا ہے کہ کٹڑتا توں اس دے ماپے کوہاں دور سن تے اوہناں نوں سارے دھرماں نال اکو جیہا پیار ہے ۔ عامر دسدا ہے کی بھاویں اس دے ابو مولوی سن تے امی جان نوں قرآن شریف زبانی یاد ہے ۔ پر بچپن وچ اوہناں دی اکھ ہلی دے ریڈیو سٹیشن توں گردوارے توں آ رہے کیرتن نال ہی کھلدی ، اس دے ابو سویرے تڑکے ریڈیو لاندے ، ابا نال نال کیرتن وی گاؤندے تے عامر نوں اوہ ریڈیو تو آ رہے پاٹھ تے ارداس پوری طرحاں یاد سن ، بلکہ میں حیران ہی رہی گئی جد اس نے مینوں ایہہ پڑھ کے وی سنایا ۔ عامر یاد کردا ہے کہ ایہہ پروگرام سنن توں بعد ہی اس دے ابا سویرے دی نماز دی آزان سندے ۔ بعد وچ میں کنی ہی دیر رات تکّ منجے تے پئی سوچدی رہی کہ ساڈے لوکاں وچوں کی کوئی ہے جس نوں قرآن دی کوئی آئت آؤندی ہووے ۔اپنے ابا نوں یاد کردیاں عامردسدا ہے کہ اوہناں نوں پگڑی بنن دا بہت شوق ہے تے چادرے دا وی ؛ اوہ اکثر اس نوں چھوٹے ہندے نوں آکھیا کردے سن کہ جد توں ننکانہ صاحب جاویں تاں اتھوں چڑھدے پنجاب توں آئے سکھاں نوں آکھیں کہ تینوں پگّ بننا سکھاؤن ، کیوں جو اوہ زیادہ سوہنی پگّ بندے ہن ۔ اس دے ابا کول باقی دھرماں دیاں کتاباں وی ہوندیاں سن جویں بائیبل پنجابی ، عربی تے فارسی وچ وی ۔ عامر اپنے ابا بارے دسدا ہے کہ اوہناں نے بہت ساریاں کتاباں خود وی لکھیاں ہن جیہناں دا تعلق دھرم نال سی ۔ ظاہر ہے کہ دھرم اوہناں لئی جین دا اک ڈھنگ ہے ، تے عامر آکھدا ہے کے دھرم انسان لئی ہے ، انسان دھرم لئی نہیں ہے ۔
کراچی دے سکول بارے عامر دسدا ہے کہ بھاویں سکول وچ صرف انگریزی تے اردو پڑھائی جاندی سی پر گھر وچ ہمیشہ ہی پنجابی دا ماحول رہا ۔ پر جد عامر لاہور آیا تاں اس نوں پنجابی دا ہور زیادہ ماحول ملیا ۔ عامر یاد کردا ہے کہ جد ابا دی تبدیلی لاہور ہوئی تاں اوہ بہت خوش ہوئے کیونکہ ِ اوہناں نوں لاہور دی پنجابی دا رنگ بہت چنگا لگدا سی ۔ عامرنوں اجے وی یاد ہے کہ اوہ کہندے ہندے سن اکھے لاہور وچ راوی وگدی ہو ، اتھے نہراں ہن تے جنھے لاہور نہیں ویکھیا، اوہ جمیا ہی نہیں ۔عامر دی ایہہ گلّ سن کے مینوں مکھویر دی نظم چیتے آ گئی کہ میں لاہور جانا چاہندا ہاں، میں جمنا چاہندا ہاں تے میں سوچدی ہاں کہ میں کس دن جنم لواں گی ۔ تے ہن جد عامر لاہور آ گیا تاں اس نوں جالندھر دوردرشن توں ٹی . وی. ویکھن دا موقع ملیا ۔جالندھر ٹی. وی. صدقہ عامر دا واہ گورمکھی لپی نال پیا ۔ میریاں اکھاں نوں اک اچمبھا جیہا لگیا سی تے میرے ہوٹھاں تے مسکان، آئی ، جد مینوں عامر دا گورمکھی وچ لکھیا سنیہا ملیا تے میرا دل دھکّ کر کے رہِ گیا سی جد میں اس دی اینی سوہنی پنجابی پڑھی ۔ میریاں اکھاں نوں یقین نہیں آ رہا سی ۔ اس دا گورمکھی لپی نال سفر وی بڑا دلچسپ ہے ۔ دسویں دے امتحان دین توں بعد عامر ویہلا سی جد اس دے ابو اک دن لاہور وچ ‘ پاکستانی پنجابی ادبی بورڈ ‘ دے چیئرمین آصف خاں کول گئے تے اتھوں پنجابی وچ کتاباں لے آئے ، ابا نے اوہ کتاباں خود وی پڑھیاں تے اپنے بچیاں نوں وی پڑھائیاں ۔ پھر اک وار اوہ ڈاکٹر سیتا رام باہری دی لکھی ہوئی کتاب ‘ گورمکھی لکھائی پڑھائی دی کتاب ‘ لے کے آئے ۔ شوق تے پنجابی دا ہے ہی سی سو ہنی گورمکھی لپی وی سکھنی شروع کر دتی ۔ اس کتاب صدقے اس نے گورمکھی دے لفظ پچھاننے شروع کر دتے ۔ جوان ہو ریہا عامر اک کاہل نال ٹی. وی. تے آ رہے گورمکھی وچ اشتہاراں نوں پڑھن دی کوشس کردا تے اس طرحاں اس دی گورمکھی لپی وچّ پریکٹس ہوئی ۔ اک وار اس دے ابا دلی آئے تے عامر لئی پنجاب سکھیا بورڈ دا چھپیا ‘ پنجابی پرویشکا ‘ لے گئے – کراچی توں چھپیا ‘ بیلی ‘ میگزین وی اوہ پڑھدے ۔
جدوں اوہ ایف. سی. کر رہے سن ، تاں اس نے اپنے اک جھل پنے دی گلّ سانجھی کیتی ۔ اس نوں لاہور وچ گورمکھی وچ لکھیاں کتاباں نہیں سی ملدیاں سو اس نے اس ویلے دے مکھ منتری بے انت سنگھ نوں اک رجسٹرڈ چٹھی لکھی جس دا سرناواں لکھیا ‘ گورنر ہاؤس ‘ چنڈی گڑھ ، پنجاب ، انڈیا ۔ تے لکھیا کہ مینوں ایتھے گورمکھی وچ کتاباں نہیں ملدیاں ، مینوں کجھ کتاباں گورمکھی وچ بھیجو ۔ خیر خط ٹکانے تے پجّ گیا تے اجیت اخبار وچ چھاپ وی دتا گیا ۔ پر پنجاب سرکار ولوں بھیجیاں کتاباں دے پارسل دی عامر اجے تکّ اڈیک کر رہا ہے، جس دا کہ مکھ منتری نے وعدہ کیتا سی ۔ پر اخبار وچ چھپی ہوئی خبر نال اس نوں بھارت توں پیار تے وراگ نال بھرے خط آئے ۔ انگلینڈ توں پوری صاحب ولوں ڈیڈھ دو سال لئی ‘ میری بولی ، میرا دھرم ‘ اس نوں ملدا رہا ؛ کسے نے عامر نوں ‘ توتاں والا کھوہ ‘ بھیجیا تے کئی ہور کجھ وی ملیا ۔
پتا دی فوجی نوکری کر کے عامر نوں پشور رہن دا موقع وی ملیا تے اتھے آ کے اس نوں پتہ لگیا کہ پشور وچ پشتو نہیں بلکہ ‘ ہندکو ‘ بولدے نے ، پشوری لوک اس نوں بہت چنگے لگے ۔ عامر نے بھاویں آپ شاعری نہیں کیتی پر پشور وچ ہندے مشاعریاں دا بہت مزہ لٹیا ، تے پرائیویٹ بی. اے. کرن توں بعد لاہور ایم. اے. ماس کمیونیکیشن کرن لئی گیا ۔
تے اتھے اس دی ملاقات ہوسٹل وچّ ‘ سعید بھٹہ ‘ جی نال ہوئی ۔ عامر یاد کردا ہے کہ ہوسٹل وچّ موڑھے تے بیٹھ کے اوہناں حقہ چھکنا تے پاکستان وچّ پنجاب تے پنجابیاں نال ہوئے دھروء بارے جانکاری عامر نوں اوہناں توں ہی ملی تے بھٹہ جی دے صدقے اس دی ملاقات ‘ کتاب ترنجن ‘ تے ‘ سچیت کتاب گھر ‘ نال ہوئی تے اس طرحاں پنجابی زبان نال اس دا سفر جاری رہیاا ۔ اخیر عامر نے وی قلم چکی تے اک سندھی لیکھ دا پنجابی وچّ ترجمہ کیتا تے پہلی ویر اس نے کئی بابیاں دے انٹرویؤ لئے تے چھاپے ۔ ایم. اے. دے تھیسس لئی اس نے ١٩٤٧ توں ١٩٩٩ تکّ پنجابی پترکاری دا موضوع چنیا، جس دوران اس دی ملاقات اختر حسین اختر ، اقبال قیصر، تے الیاس گھمن نال ہوئی ۔ الیاس کول رہِ کے التھے دا کم کیتا ، سب – ایڈیٹر رہا تے الیاس راہیں اجیت اخبار نال سبندھ بنیا ۔ پر کجھ صحتَ خراب ہون کر کے تے کجھ ابا دے آکھے لگّ عامر اسلام آباد واپس چلا گیا تے فرینچ بولی وچّ کورس شروع کر لیا ۔ اتھے اک دن اس نے بازار وچّ ترے جاندیا اک دوکان تے پنجابی وچّ بورڈ دیکھیا تے اس طرحاں اس دی ملاقات سعید احمد تے اوہناں دے ” صوفی وزڈم ” نال ہوئی ۔ عامر نے ایہناں کئی کتاباں نوںگورمکھی لپی وچّ لکھیا ۔ ایہناں کتاباں دا اوہ کئی ویر گرودوارہ پنجہ صاحب لجا کے سٹال لاؤندے تے ہر سال یونیورسٹی وچّ وی نمائش لاؤندے ۔ اس ویلے اس نے اک بچیا ںدی فرانسیسی کتاب نوں پنجابی وچّ التھا کیتا ۔ اج کل عامر فرینچ وچّ پی. ایچ. ڈی. کر رہا ہے تے فرینچ دی پڑھائی کر کے اوہ دو واری فرانس وی جا آیا ہے ۔ میں عامر نوں دسدی ہاں کہ میں اپنے لیکھ وچ اس لئی ‘اوہ’ لفظ ورت رہی ہاں ، کوئی فارملٹی نہیں کر رہی ہے تے اوہ ہسّ پیا تے مینوں دسیا کہ اس نوں کوئی اعتراض نہیں ، بلکہ فرینچ زبان وچ تاں ‘ توں ‘ لفظ اپنت دا اظہار کردی ہے ، تے میں اپنے من وچّ دعا کردی ہاں کہ ، ” ربّ کرے عامر ، ایہہ اپنا اپنت دا رشتہ ہمیشہ بنیا رہے ۔ ”
عامر نے ریڈیو پاکستان راولپنڈی توں تے آزاد کشمیر دی پہاڑی بولی دے پروگرام ‘ سترنگی پینگھ ‘ لئی کم کیتا ، تے پنجابی دیاں ڈائلیکٹس نوں جانیا ، سمجھیا تے پشتو ، سندھی ، بلوچی بولیاں دی پنجابی نال سانجھ اتے وی کم کیتا ۔ عامر دا سپنااسلام آباد توں اک اجیہا میگزین شروع کرن دا ہے جس وچ پنجابی دیاں ساریاں لکھیاں جاندیاں اپ – بولیاں دیاں چیزاں چھاپ سکے تے ایہناں دی سانجھ نوں اگھاڑ سکے ۔ اوہ دسدا ہے کہ جو لیہندے پنجاب وچ پنجابی چھپدی ہے اوہ صرف ‘ ماجھی ‘ رنگ والی پنجابی ہی چھپدی ہے ، تے دوجیاں نوں اس رنگ دی پنجابی نال کوئی کھچّ نہیں ہندی ۔ عامر سوچدا ہے کہ اجیہے اخبار نکلن جہڑے جس علاقے جاں شہر دی رپورٹ دین اس علاقے دی بولی دے رنگ وچ دین تاں جو لوکاں دی اپنی بولی ولّ کھچّ ودھے ۔
عامر ایہہ وی دسدا ہے کہ پاکستان وچ جنی وی رسرچ ہندی ہے اوہ صرف پنجابی ساہت تے ہوندی ہے ، بولی تے بولیاں دے علم تے نہیں ہندی جو کہ ہونی چاہیدی ہے ۔ سٹیٹ پالسیاں توں علاوہ پنجابی بولی دے خطریاں بارے گلّ کردا ہویا اوہ آکھدا ہے کہ اتہاس وچ کسے ویلے ‘ ہندی – اردو جھیڑا ‘ سی تے ہن ایہہ ‘ ہندی – اردو گٹھ جوڑ ‘ ہے ۔ ادھر پنجابی نوں اردو کھائی جاندی ہے تے ادھر ہندی ۔ اردو تے ہندی والیاں کول پیسہ وی بہت ہے تے عقل تے وی سمجھ وی ۔ سبھ توں وڈا دکھ تے سبھ توں وڈی پٹی جو پاکستانی پنجابی نے بنہی ہوئی ہے اوہ ایہہ ہے کہ اوہ سوچدا ہے کہ اردو ہی اس دی زبان ہے ۔
پنجابی نوں٤٧ دی ونڈ نے تاں نقصان پہنچایا ہی سی ، تے ہن اس نوں ڈر ہے کہ جے ہن پنجاب پھر لہجیاں دی وجہ کر کے ونڈیا گیا تاں اس دا پنجابی نوں ہور نقصان ہووے گا ۔ اوہنوں شکایت ہے کہ جو لوک گھراں وچّ پنجابی بولدے ہن اوہ دفتراں تے بازاراں وچّ پنجابی بولنوں سنگدے ہن ۔ شہراں دے پوش علاقیاں وچوں پنجابی نکل چکی ہے ۔ صرف کوٹھیاں وچّ کم کرن والے نوکر تے صفائی دا کم کرن والے ہی پنجابی بولدے ہن ۔ عامر محسوس کردا ہے کہ سرکاری ٹی . وی . تے اردو دے ڈرامیاں وچّ نوکراں ، چمیاراں ، چوراں تے ڈاکواں دا رول پنجابی روپ وچّ وکھایا جاندا ہے ۔
عامر دی فیس بک تے جو دین ہے اوہ ایہہ ہے کہ پنجابی وچّ لکھیاں گلاں فوٹو دی شکل وچّ لوکاں نوں وکھائیاں جان ، کیوں کہ اس دے وچار وچّ لوک پنجابی وچّ پڑھدے نہیں پر فوٹو دی شکل وچّ بنائی چیز ضرور دیکھ لیندے نے سو اوہ اج کل ایہہ کم وی کردا ہے ، اکثر اس دیاں بہت سوہنیاں تے دلچسپ تصویراں روزانہ زندگی توں ہندیاں نے ۔
اک دن میری عامر نال پھر گلّ ہندی ہے ، کہ پنجابی بارے سارے حیلے اس لئی وی کامیاب نہیں ہندے کیونکہ پاکستان وچّ جو ہو رہا ہے ، اوہ سیاسی بنیاد تے نہیں بلکہ لکھاری دے گرد گھمدا ہے ۔ کوئی وی لہر جد تکّ سیاسی رنگ نہیں لیندی اوہ کامیاب نہیں ہندی ۔ ویسے وی سرکار تے دماغ دھوتے سجے پکھی لوک ایہہ منّ کے ہی تردے ہن کہ اوہ پاکستانی نے تے اردو اوہناں دی قومی بولی ہے ، تے پنجابی نوں اپنی سوچ وچّ دوجی تھاں دیندے ہن ۔ سجے پاسے دے کجھ لکھاریاں ایہنوں اسلام وچ ولیٹ دتا اے تے کھبے پاسے دے کْجھ لکھاریاں ایہنوں پیری وچ ولیٹ دتا اے ۔ جنا وی اصل کم ہو رہا ہے اوہ کجھ قوم پرست تے کھبے پکھی پارٹیاں والے ہی کر رہے ہن تے اوہ سوچدے وی ہن کہ اوہ پنجابی ہن تے پنجابی اوہناں دی بولی ہے ۔ اک ہور کارن ایہہ وی ہے پنجابی دے لکھاری جے کوئی کتاب، میگزین جاں رسالہ چھاپدے وی ہن تاں اس نوں سٹال تکّ جاں بازار تکّ لے کے نہیں آؤندے ، بسّ اپنے یاراں دوستاں تکّ ایہہ محدود رہِ جاندے نے ۔ ویسے جنے وی پنجابی دے لکھاری نے اوہ پہلاں اردو وچّ لکھدے رہے نے ، تے پھرسوچدے نے کہ چلو ہن کجھ پنجابی وچّ وی لکھ دئیے ۔ ایہناں وچوں کجھ نام نہاد ماڈرن لکھاری پچھم دے کل دے ادبی مہاڑاں دی نقل مار کے بجھارتی رنگ وچ لکھدے نے جیہدی کسے نوں ککھ سمجھ نہیں لگدی کجھ اردو دی مشاعریاں دی شاعری دی نقل مار کے واہ واہ لئی پنجابی وچّ لکھدے نے کہ اوہناں دا ناں ہو جائے کہ اوہ پنجابی لئی کم کر رہے ہن ۔ اس گلّ توں مینوں محسوس ہویا کہ ایہہ تاں اپنے آپ نوں دھوکھا دین والی گلّ ہے ۔
ایہہ وی اک کارن ہے کہ پنجابی لئی کوئی وی کیتا ہلا سرے نہیں چڑھدا ۔ تے اس نوں پنجاب دی ونڈ یقینی لگدی ہے جس نال پنجابی قوم نوں اک وڈا دھکہ لگے گا تے سماج ہور ونڈیا جاویگا ۔ اک ہور سوال جو میں عامر نوں کردی ہاں کہ جے کوئی بندہ تیرے ساہمنے پنجابی دے خلاف بولے تاں توں اس نال کویں پیش آؤندا ہیں ؟ تاں اوہ دسدا ہے کہ اوہ اس نوں پنجابی بولی دی تاریخ بارے دسدا ہے ۔ سچائیاں تے اعداوشمار دسدا ہے کہ پاکستان وچّ پنجابی بولن والے کنے لوک ہن تے اس طرحاں اوہ سمجھاؤندا ہے ۔ لوڑ ہے کہ اک وڈی پدھر تے لوکاں نوں سمجھایا جاوے ۔ ربّ دا شکر ہے ہن تکّ جد وی اس نے کسے نوں سمجھایا ہے اس نے اس دی گلّ نوں دھیان نال سنیا ہے تے اس دی ہاں وچّ ہاں ہی کیتی ہے ۔ انج وی اوہ محسوس کردا ہے پنجابی دا رولا پاؤن والے لوک صرف لاہور تکّ ہی محدود ہو کے رہِ گئے، ایہہ لہر پاکستان دے باقی دے شہراں تکّ نہیں اپڑی ۔ عامر آکھدا ہے کہ پنجابی کتاباں ، پنجابی لکھتاں نالو ںسانوں زیادہ زور بولی جاندی پنجابی تے دینا چاہیدا ہے ۔
اک ہور گلّ جو پنجابی نوں نقصان پہنچاؤندی ہے اوہ ایہہ ہے کہ بچہ جد سکول جاندا ہے اوہ فارسی لپی تاں سکھدا ہے پر اردو پڑھن لئی ، تے جد اوہ ایس لپی وچ اردو پڑھن وچ پکا ہو جاندا ہے تاں اس نوں بعد وچّ ایس لپی وچ پنجابی پڑھنی اوکھی لگدی ہے ، ایہہ اس طرحاں ہے جویں آپاں نوں پنجابی دیوناگری لپی وچّ پڑھنی اوکھی لگے ۔ جو وی ہے جویں وی ہے ، اک گلّ تاں پکی ہے کہ مسلمان پنجابی نال ، بولی دے معاملے وچّ بہت دھکا ہویا ہے ۔
اخیر وچّ میں عامر لئی تے اس دے حیلیاں لئی دعا کردی ہاں ۔ یقیناً ہی عامر دی زندگی اک متاثر کرن والی کہانی ہے ۔ اس نال ہوئی گلّ بات وچّ میں بہت کجھ سکھیا ۔ اوہ سارا کجھ میں اس لیکھ وچّ دسّ وی نہیں سکی ۔ بہت ہی سوجھ وان ، مٹھّ – بولڑا تے علم دے خزانے نال بھریا بھریا ۔ ہر ہوئی گلّ بات ویلے مینوں لگدا ہے جویں میں اس نوں ہمیشاں توں ہی جاندی ہوواں ۔ جے عامر پنجابی نوں اینی ترجیح دیندیاں ہویاں فرینچ تے انگریزی، تے اردو وچّ مہارت حاصل کر سکدا ہے ، فارسی تے عربی سکھ سکدا ہے ، گورمکھی نوں لکھ پڑھ سکدا ہے ، مینوں گربانی دے شلوک سنا سکدا ہے ، تاں پرگٹ تیرا بھتیجا ہندی تے انگریزی دے نال نال پنجابی کیوں نہیں،سکھ سکدا ؟ اس دے پتا نوں آکھ کے اوہ اس نوں پنجابی سکھاؤن جویں کہ پنجابی جپھرپر آکھدا ہے :
آؤ رل کے ماں بولی دی کھلھی گتّ نوں
مڑ پھر گند دئیے
ایہدے وچّ مڑ خوبصورت بولاں دے پھلّ ٹنگ دئیے “

   

 عامر ‘ سانجھا پنجاب ‘ بارے آکھدا ہے کی اس نوں پڑھن والیاں دی گنتی ہر روز ودھ رہی ہے تے اس بارے اوہ سوچدا ہے کہ یقیناً ایہہ میگزین دوہاں پنجاباں دے لوکاں نوں بہت نیڑے لیا رہیا ہے تے کئی واہگے ڈھا رہیا اے ۔ اس لئی میں ‘ سانجھا پنجاب ‘ نوں ودھائی دیندی ہاں ۔
عامر ، دوستا ! تیرا میں بہت شکرانہ کردی ہاں جو میرے نال اینے دن آواز دی سانجھ کیتی ، ہر واری جد گلّ کردے ،تقریباً آصف جی وی آ رلدے سن . جے اوہناں نوں وچوں مجبوری وچّ اٹھنا پیندا تاں اوہناں دا جان نوں جی نہ کرنا ، اوہ آپاں نوں اڈیکن لئی آکھدے تے کدی وچوں مینوں وی جانا پیندا تے کدی تینوں وی پر ایہہسارے دن میری اک قیمتی یاد نے تے میں ربّ دا شکر کردی ہاں تے سوچدی ہاں کہ میں بہت خوش قسمت ہاں کہ اینے سوہنے تے چنگے انساناں نال میری ملاقات ہندی ہے ۔ تے میں دعا کردی ہاں کہ چڑھدے پنجاب دے لوکاں لئی تیری کہانی اک چانن منارے وانگ سیدھ دیوے تے اس گرمیاں دیاں چھٹیاں وچ ذیلدار پرگٹ توں اپنے بھتیجے نوں پنجابی ضرور سکھاویں ۔ عامر ، میرے ولوں سجدہ قبول کریں کسے وی کم آ سکاں تاں دوستا ہاک مار لویں ۔ تیرے تے میرے وچکار اک پکی سانجھ ہے ، بولی دی سانجھ جو آپاں اپنی ماں توں سکھی ہے تے اس سانجھ نوں ربّ ہمیشہ جیوندا رکھے ۔ تے اخیر وچّ وکاس کمار دے جذباتاں نال میں تینوں سلام کردی ہاں :
ساڈی ذات اے پنجابی ، ساڈی پات اے پنجابی
سانوں لاڈ لڈاؤن والی مات اے پنجابی
ساڈا دین ایمان تے اوقات اے پنجابی
کتے بھلّ نہ جائیو پنجابی !
گروآں پیراں ولوں ملی سوغات اے پنجابی۔
   

 

ਆਮਰ ਜ਼ੱਹੀਰ ਭੱਟੀ

ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹਾਂ ਮੈਂ – ਤੇ ਇਸ ਘੋਰ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਲਿਖਣ ਬੈਠੀ ਹਾਂ । ਪਿਛਲੀ ਰਾਤ ਮੈਂ 11 ਵਜੇ ਜ਼ਹੀਰ ਭੱਟੀ ਨੂੰ ਸਕਾਇਪੀ ਤੇ ਮਿਲਣਾ ਸੀ ਪਰ ਜਦ ਵਕਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੌਂ ਚੁੱਕੀ ਸੀ । ਉਹ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਖੜਾਕ ਨਾਲ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਆਰਾ ਸੌਂ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ । ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਆਮਿਰ  ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੀ ਮੈਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵੇਰੇ 8 ਵਜੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ? ਉਹ ਇੱਕ ਦੰਮ ਹੀ ਮੰਨ ਗਿਆ । ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਖੁਦ ਹੀ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕਰਰ ਕਰ ਕੇ ਖੁਦ ਹੀ ਵਾਦੇ ਨੂੰ ਤੋੜ ਰਹੀ ਹਾਂ । ਖੈਰ ! ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਕਾਲਮ ਲਿਖਣ ਬੈਠ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਰੋਜ਼ ਹੀ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ -ਆਸਿਫ਼ ਜੀ ਦੇ  ਪੰਜਵੇ ਵਾਗਹੇ ਤੇ , ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਜੋ ਅੱਜਕਲ ਸਾਂਝਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਛੱਪ ਰਿਹਾ ਸੀ -   ਹਰ ਕਾਲਮ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਲਗਣਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ  ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਧੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹੱਥ ਆ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਤੇ ਮੈਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ਮ ਆਪਣੇ  ਹੀ ਜਾਨ ਜਿੰਨੇ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਦੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ।
….ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠੀ । ਅਜੇ 8 ਵੱਜਣ ‘ ਚ ਦੇਰ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਬੇਚੈਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਪੁੱਛਾਂ ? ਅੱਗੋਂ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ? ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਜੋ ਘਬਰਾਹਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ – ਉਹ ਸੀ – ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਕਈ ਵਾਘੇ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ – ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ ਨਾ ? ਮੈਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ  ਕੁਦਰਤੀਪਣ ( naturalness )   ਨਾਲ ਤਪਾਕ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹਾਂ , ਪਰ ਬਾਰਡਰ ਪਾਰ ਕਰ  ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ , ਤਾਂ ਉਹ ਸੌਖਾ ਜਿਹਾ ਲਹਿਜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਨਹੀਂ ਆਇਆ ; ਸ਼ਾਇਦ ਮਨ ਦੀ ਕੰਡੀਸ਼ਿਨੰਗ ( conditioning ) ਹੈ ਇਹ,  ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਸੋਚ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਵਾਂਗ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ ਤੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਹੋਰ , ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਖਿਆਲ  ਜਿੰਨੀ ਛੇਤੀ ਆਓਂਦਾ ਹੈ ਉੰਨੀ ਛੇਤੀ ਨਿਕਲ ਵੀ  ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਹੁਣ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਦੋਸਤ ਨੇ ਉਸ ਪਾਰ ਜਿੰਨਾ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹ  ਮੇਰਾ ਲਾਹੋਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਨੂੰ ਜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਆਸਿਫ਼ ਜੀ ਦੇ ਖੇਤ ਤੇ  ਹੜੱਪਾ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਦਿਲ  ਕਰਦਾ ਹੈ , ਇਮਰਾਨ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫੈਜ਼ ਨਾਲ ਬੈਠ ਇੱਕ ਕਪ ਚਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਿਠੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ …..
ਇੰਨੇ ਸੋਹਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਜਦ ਮੈਂ ਫੇਸਬੁਕ ਖੋਲ੍ਹੀ  ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਜੈਲਦਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਜ਼ਮ ਆਈ  ਜੋ  ਕਿ  ਉਸ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇੱਕ ਸੱਚੀ  ਘਟਨਾ ਤੇ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਫਿਕਰਮੰਦ ਹੋ ਪੁੱਛਦਾ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਕਦ ਸਿੱਖੇਗਾ ? ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਲਾਹਨਤ ਹੈ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੇ । ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ । ਮਹਿੰਦਰ ਰਿਸ਼ਮ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਜ਼ਮ ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਕੰਧ ਤੇ ਲਗਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਹਰ ਕੰਧ ਤੇ ਹੀ ਕਿਓਂ , ਹਰ ਮੱਥੇ ਤੇ ਲਗਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰਹੇ ।
ਖੈਰ 8 ਵਜਦੇ ਨੇ ਤੇ ਮੈਂ ਆਮਿਰ  ਨਾਲ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹਾਂ , ਉਹ ਪੂਰਾ  ਵੇਲੇ ਦਾ ਪਾਬੰਦ । ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਦੀ ਨਜ਼ਮ ਬਾਰੇ ਦਸਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਓਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁ – ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ । ਉਸ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ  ਕਾਰਨ ਕਲਚਰਲ ਸ਼ੇਮ ਹੈ ।  ਭੱਟੀ ਇੱਕ ਵਾਕਿਆ  ਦਸਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹੁਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਯੂ. ਪੀ. ਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਨ , ਕੋਈ ਅਣਸੁਖਾਵੀਂ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰ ਗਈ  – ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਨਹੀਂ ਆਓਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ । ਉਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜੁੰਮੇਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਰਦੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਧਰਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਕੇ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ । ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਇੰਨਾਂ ਡੂੰਘਾਂ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣ ਦੇਣਗੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰਿਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ- ਸੋ ਭੱਟੀ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥੱਣ ਨੇ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖੀ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਭੱਟੀ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ  7 % ਲੋਕ ਹੀ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਉਰਦੂ ਹੈ – ਪਰ ਦੇਖੋ  ਕਲਚਰਲ ਸ਼ੇਮ ਦਾ ਅਸਰ ਕਿ ਇਸ 7 % ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਖੂੰਜੇ ਲਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ । ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਖੂੰਜੇ ਲਾਇਆ ਹੈ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਮਲੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ।
ਕਿਓਂ ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ? ਇਸ ਜ਼ਿਹਨੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਰਹੇ ? ਕਿਓਂ ਅਸੀਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਹਿਮੇ ਹੋਏ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਾਂ ? ਪਰਗਟ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਤੋਂ ਕਿਸ ਮਜਬੂਰੀ ਹੇਠ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਖੋਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ? ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ? ਕਿਓਂ ਅਸੀਂ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੁਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ? ਕਿਓਂ ਅਸੀਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਪੱਟੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹ ਤੁਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ?  ਆਸਿਫ਼ ਜੀ ਦੀਆਂ ਛਾਨਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੱਟੀਆਂ ਆਖਾਂਗੀ , ਕਿਓਂਕੀ ਅਸੀਂ ਸੁਜਾਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ । ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੀ ਤਾਂ ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ , ਫਰੀਦ ਦੇ ਸਲੋਕ ਤੇ ਨਾਨਕ ਦੀ  ਬਾਣੀ ਖੋਹ ਰਹੇ ਹਾਂ । ਕੀ ਹੱਕ ਹੈ ਇਸ ਕਾਸੇ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ? ਇਹ ਲਿਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੇਨੂੰ ਇਕ ਬੇਚੈਨੀ   ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ  ।  ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਇਲਜ਼ਾਮ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਸਿਆਸੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ , ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੜ੍ਹ ਕੇ ਤਾਂ ਸਾਥੋਂ ਕੋਈ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਖੋਹ ਸਕਦਾ ।
ਕਲਚਰਲ ਸ਼ੇਮ ਬਾਰ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆ ਹੋਇਆ ਆਮਿਰ  ਮੇਨੂੰ ਇਹ  ਗੱਲ  ਵੀ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ  ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਆਏ ,  ਤਾਂ ਬੰਗਾਲ ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿਥੇ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਸ ਲੱਗਿਆ , ਬੰਗਲਾ ਜ਼ੁਬਾਨ ਪਹਿਲੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਛਪੀ , ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਏ  ਤੇ ਇਸ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਦੰਮ ਵਧ ਗਈ  । ਪਰ  ਉਹ ਜਦ ਯੂ ਪੀ. ਵਿਚ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ  ਲੈਗੁੰਇਜ਼ ( Language )  ਬਾਰੇ ਪਾਲਸੀ ਬਦਲ  ਲਈ ।  ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ  ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਾਰਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਲਰਕ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਤੇ ਉਰਦੂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਮੂਹਰੇ ਲਿਆਂਦਾ ।  ਤੇ  ਜਦ 52  ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੜੇ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਪੱਕੇ  ਸਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਖੋਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਓਂਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਲੋਕ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲੀ ਨੂੰ ਡੀਵਲਪ ਕਰਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਸਨ   ।  ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖੋਲ੍ਹੇ  ਹੋਏ  ਸਕੂਲਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇੱਕ ਦੰਮ ਨੌਕਰੀਆਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ । ਭੱਟੀ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜਾ ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ  ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੱਕ  ਕੀਤਾ ਕਿ  ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨਾ  ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ । ਕਿੰਨੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਯੂ ਪੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਯੂ ਪੀ ਵਿਚ  ਖੁਦ ਦੇ  ਸਕੂਲਾਂ  ਲਈ ਟੀਚਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ  । ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਦ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵਾਹ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਿੰਦਿਆਂ ਨਾਲ  ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਘਟੀਆ ਹਨ ਕਿਓਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਲਚਰਲ ਸ਼ੇਮ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਬੰਨਿਆ । ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ  ਇਹ ਸ਼ੇਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ।
ਆਮਿਰ  ਦਸਦਾ ਹੈ ਕੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੇਸ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕਲਕਤਾ ਤੋਂ ਨ਼ੋਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨਾ ਦਾ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਅਖਬਾਰ ਕਢਿਆ ਸੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਰਦੂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ । ਉਸ ਜਰੂਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਮੁਬਾਰਕ ਘੜੀ ਵਿਚ ਆਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰੇਸ ਲਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਓਂ ਕੀ ਉਸ ਦੀ ਉਰਦੂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ  ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਕਦੀ ਪਿਛੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ।  ਉਰਦੂ ਤਾਂ ਥਪੀ ਹੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਨੇ ਉਂਜ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਦੋ  ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ  ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾਂ , ਸਮਾਜ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ । ਹੁਣ ਸੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕ ਜੋ ਉਰਦੂ ਬੋਲਨਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ , ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਆਂਦੇ ਉਹ ਗਵਾਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਆਓਂਦਾ ਕਿ ਕਾਸ਼ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਬੋਲ ਸਕਣ  ।
ਆਮਿਰ  ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ । ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਿਆਂ ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਸਹੀ , ਇਸ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਖਾਲਸ ਪੰਜਾਬੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ , ਇਕ ਦੰਮ ਮਿਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਮਿਠੀ ਬੋਲੀ । ਤੇ ਮੇਰਾ ਝਾਕਾ ਇਕਦੰਮ ਹੀ ਲਹਿ ਗਿਆ । ਆਮਿਰ  ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਪੂਰੀ ਪਕੜ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚ ਆਖਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹਿੰਮਤ ।  ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਗੱਲ ਜ਼ਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਨੇ ਮੇਨੂੰ ਦਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਰਦੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਸ ਨੇ  ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਪਛਾੜਿਆ ਤਾਂ ਹੈ ਸੀ , ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਲਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ , ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਾਰਨ ਸੀ । ਮੈਂ ਕਾਪੀ ਪੈਨ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੀ ਹਾਂ  । ਜਦ ਵੀ ਮੈਂ ਕਾਲਮ ਲਿਖਣ ਬੈਠਦੀ , ਕੋਈ ਸੁਆਲ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ , ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ , ਉਹ ਜੁਆਬ ਦਿੰਦਾ ਪੂਰੇ ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੁਆਬਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਮੇਰੇ ਸੁਆਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ , ਨਵੇਂ ਜੁਆਬ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਨਿੱਤ ਮੇਰਾ ਕਾਲਮ ਇਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਲੈ ਲੈਂਦਾ । ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 1850 ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਬੰਧੀ ਪਾਲਸੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪੰਹੁਚਾਇਆ , ਉਰਦੂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਮਿਲੀ ਤੇ ਫਿਰ 1890 ਵਿਚ ਹੋਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੇਚੀਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜੋ ਫਾਇਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਅਖਬਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਛਪਣ ਲੱਗੇ , ਪਰ ਕਿਓਂਕਿ ਇਹ ਲਹਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਰਹੀ , ਤਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਾਂਗੂ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ ।
ਆਮਿਰ  ਗੱਲ ਜ਼ਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਫੈਸ਼ਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਡੋਗਰੀ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਰਗੀ ਹੈ , ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਡੋਗਰੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ  ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ।  ਤੇ ਮੇਨੂੰ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ‘ ਪੱਕੀ ਰੋਟੀ ‘ ਬਾਰੇ ਦਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਸੀ । ਪਰ ਜਿਓਂ ਜਿਓਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅਖਬਾਰ ਨਿਕਲਦੇ ਗਏ ਇਹ  ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਣਦੀ ਗਈ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਵੀ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਉਰਦੂ ਹੈ ਤੇ ਲਿਪੀ ਫ਼ਾਰਸੀ । ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਮੰਨ ਹੀ ਲਿਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਲਿਪੀ ਦੀ  ਕੰਧ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ ।
ਆਮਿਰ  ਆਖਦਾ ਹੈ ਜਦ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਇਹ ਆਖਦੇ ਨੇ ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਜਾਓ । ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸਿਆਸੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਰਹੇ ਹਨ , ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਰੌਲਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਫਰਤ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰੋਅ ਹੋਰ ਕੀ  ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਮੈਂ ਆਮਿਰ  ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਬਣਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਹਿੰਦੂ, ਸਿਖ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਹਨ,  ਇੱਕ ਪੰਜਾਬ  ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਨ , ਇਹੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਨੇ ਚਾਲ ਚੱਲੀ ਰਖੀ ਸੀ ਤੇ ਇਹੀ ਅਜੋਕੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕਰ ਰਹੀਆ ਹਨ । ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਣ ।
ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਫਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਮਿਰ  ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਰਫ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਾਕੇ ਬਚੇ । ਅਜੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ , ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਰੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਆਮਿਰ  ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫਿਕਰ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ( Oral Panjabi )    ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸੀਂ ਦਿਨ -ਬ – ਦਿਨ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਾਂ । ਉਹ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ  ਨਸਲ ਹੈ ਜੋ ਉਰਦੂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਜੋ ਅਗਲੀ ਨਸਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਤੇ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ । ਇਹ ਉਦਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ 11  -12  ਨੰਬਰ ਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਆ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁੰਮ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਇਹ ਪਲ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਦਾ ਹੈ । ਤੇ ਅੱਜ ਜਦ ਮੈਂ ਆਮਿਰ  ਬਾਰੇ ਲਿਖ ਰਹੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿੰਨੀ ਇਨਸਪਾਇਰੰਗ ਜਿੰਦਗੀ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਕੇ  ਮੇਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਦਾ  ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ।
ਮੁੰਹਮਦ ਜ਼ਹੀਰਉਦੀਨ ਤੇ ਕੌਸਰ ਤਸਲੀਮ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਮਿਰ ਜ਼ਹੀਰ ਭੱਟੀ । ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਬਾ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹਪੁਰੀ ( ਸਰਗੋਧੇ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ) ਦਾ ਰੰਗ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮਾਂ ਤੋਂ ਧੰਨੀ ( ਚੱਕਵਾਲ ) ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਮੇਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਰੰਗ ਰੂਪ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੇਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਦੋਸਤਾਂ  ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਕਰਾਚੀ ਵਿਚ ਆਮਿਰ  ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬਚਪਨ ‘ਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਤੇ ਦਾਦਕੇ ਤੇ ਕਰਾਚੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸਫਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ । ਜੋ ਸਮਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਤੇ ਦਾਦਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਹੈ , ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਤੇ ਅਹਿਮ ਸਮਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿਹਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਤੇ ਦਿਲੋਂ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਇਹ ਲਗਾਵ ਤੇ ਜੁੜਤ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ । ਮਜ਼ੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਆਮਿਰ  ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਤੇ ਅੱਬੂ ਜਾਨ ਦੋਹੇਂ ਮੌਲਵੀ ਸਨ । ਦਾਦਾ ਜੀ ਨੇ ਮੌਲਵੀ ਵਜੋਂ ਲਾਇਲਪੁਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਮਿਰ ਦਾ ‘ ਦੁਆਬੀ ‘ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੋਇਆ । ਦਾਦਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਆਮਿਰ  ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਤੇ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ ਜੋ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਿਧੀ ਸਾਦੀ  ਲੁਕਾਈ ਨਾਲ ਨੇੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਅੱਬਾ ਜਾਨ ਫੌਜ਼ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਮਿਰ  ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਰਬੀ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਿੱਖੀ   । ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੌਲਵੀ ਦਾ ਲਫਜ਼ ਸੁਣਦੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਕੱਟੜ ਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਤੱਸਵਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਮਿਰ  ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੱਟੜਤਾ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਪਿਆਰ ਹੈ । ਆਮਿਰ  ਦਸਦਾ ਹੈ ਕੀ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਅੱਬੂ ਮੌਲਵੀ ਸਨ ਤੇ ਅੰਮੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼  ( ਹਾਫਿਜੇ ਕੁਰਾਨ ) ਮੂੰਹ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਯਾਦ ਹੈ । ਪਰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ  ਅੱਖ ਦਿਲ੍ਹੀ ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਆ ਰਹੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਖੁਲ੍ਹਦੀ , ਉਸ ਦੇ ਅੱਬੂ ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ ਰੇਡੀਓ ਲਾਂਦੇ , ਅੱਬਾ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਗਾਂਦੇ ਤੇ ਆਮਿਰ ਨੂੰ ਉਹ ਰੇਡੀਓ ਤੋ ਆ ਰਹੇ ਪਾਠ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਸਨ , ਬਲਕਿ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੀ ਰਹੀ ਗਈ ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਮੇਨੂੰ ਇਹ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਸੁਣਾਇਆ । ਆਮਿਰ  ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ  ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅੱਬਾ ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਨ ਸੁਣਦੇ । ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਮੰਜੇ ਤੇ ਪਈ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿ ਕੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਕੋਈ ਆਇਤ ਆਓਂਦੀ ਹੋਵੇ ।ਆਪਣੇ ਅੱਬਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਆਮਿਰ  ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਗੜੀ ਬੰਨਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਹੈ ਤੇ ਚਾਦਰੇ ਦਾ ਵੀ ; ਉਹ ਅਕਸਰ ਉਸ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਦ ਤੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਵੇਂ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਖੀਂ ਕਿ ਤੇਨੂੰ ਪੱਗ ਬੰਨਣਾ ਸਿਖਾਉਣ , ਕਿਓਂ ਜੁ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਹਣੀ ਪੱਗ ਬੰਨਦੇ ਹਨ ।  ਉਸ ਦੇ ਅੱਬਾ ਕੋਲ ਬਾਕੀ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ  ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਬਾਈਬਲ ਪੰਜਾਬੀ , ਅਰਬੀ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਵੀ । ਆਮਿਰ  ਆਪਣੇ ਅੱਬਾ ਬਾਰੇ ਦਸਦਾ ਹੈ  ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖੁਦ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨਾ ਦਾ ਸੰਬਧ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੀ । ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੀਣ ਦਾ ਇੱਕ ਢੰਘ ਹੈ , ਤੇ ਆਮਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕੇ ਧਰਮ  ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਹੈ , ਇਨਸਾਨ ਧਰਮ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ।
ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਬਾਰੇ ਆਮਿਰ  ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਘਰ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਰਿਹਾ । ਪਰ ਜਦ ਆਮਿਰ  ਲਾਹੋਰ  ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਹੌਲ ਮਿਲਿਆ । ਆਮਿਰ  ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਅੱਬਾ ਦੀ ਪੋਸਟਿੰਗ ਲਾਹੌਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਕਿਓਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੋਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਰੰਗ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ । ਆਮਿਰ  ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਖੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਰਾਵੀ ਵਗਦੀ ਹੌ , ਉਥੇ ਨਹਿਰਾਂ ਹਨ ਤੇ ਜਿੰਨ੍ਹੇ ਲਾਹੌਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ,  ਉਹ ਜੰਮਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ । ਆਆਮੀਰ  ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਨੂੰ ਮੁਖਵੀਰ ਦੀ ਨਜ਼ਮ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈ ਕਿ ਮੈਂ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਜੰਮਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ  … ਤੇ ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਿਨ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗੀ । ਤੇ ਹੁਣ ਜਦ ਆਮਿਰ  ਲਾਹੋਰ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਟੀ . ਵੀ.  ਵੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ । ਜੰਲਧਰ ਟੀ. ਵੀ. ਸਦਕਾ ਆਮਿਰ   ਦਾ ਵਾਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਨਾਲ ਪਿਆ । ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਚੰਭਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ, ਆਈ ,  ਜਦ ਮੇਨੂੰ ਆਮਿਰ  ਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਧੱਕ  ਕਰ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਇੰਨੀ ਸੋਹਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹੀ । ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ  ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸ ਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨਾਲ ਸਫਰ ਵੀ  ਬੜਾ  ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ । ਦਸਵੀ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਮਿਰ  ਵਿਹਲਾ ਸੀ ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਅੱਬੂ ਇਕ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ‘ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਬੀ ਬੋਰਡ ‘ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਆਸਿਫ਼ ਖਾਂ  ਕੋਲ  ਗਏ ਤੇ ਉਥੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲੈ ਆਏ , ਅੱਬਾ ਨੇ ਉਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖੁਦ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ । ਫਿਰ ਇਕ ਵੇਰ  ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਬਾਹਰੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਕਿਤਾਬ ‘ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਖਾਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ ਲੈ ਕੇ ਆਏ । ਸ਼ੌਕ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਹੈ ਹੀ ਸੀ ਸੋ ਹੁਣ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵੀ ਸਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਸਦਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਲਫਜ਼ ਪਛਾਨਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ । ਜੁਆਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਆਮਿਰ ਇੱਕ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਟੀ. ਵੀ. ਤੇ ਆ ਰਹੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦਾ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪਰੈਕਟਸ ਹੋਈ  । ਇੱਕ ਵੇਰ ਉਸ ਦੇ ਅੱਬਾ ਦਿਲ੍ਹੀ ਆਏ ਤੇ ਆਮਿਰ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦਾ ਛਪਿਆ ‘ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਾ ‘ ਲੈ ਗਏ – ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਛਪਿਆ ‘ ਬੇਲੀ ‘ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵੀ ਉਹ ਪੜ੍ਹਦੇ ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਐਫ. ਸੀ. ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ , ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਝੱਲਪੁਣੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ । ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸੋ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮੁਖ ਮੰਤਰੀ ਬਿਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰਡ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਨਾਵਾਂ ਲਿਖਿਆ ‘ ਗਵਰਨਰ ਹਾਉਸ ‘ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ , ਪੰਜਾਬ , ਇੰਡੀਆ । ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਨੂੰ ਇਥੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ , ਮੇਨੂੰ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਭੇਜੋ । ਖੈਰ ਖਤ ਟਿਕਾਣੇ ਤੇ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਤੇ ਅਜੀਤ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਛਾਪ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਪਾਰਸਲ ਦੀ ਆਮਿਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਿ ਮੁਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਵਾਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਪਰ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੋਈ ਖਬਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਖ਼ਤ ਮਿਲੇ । ਇੰਗਲੈੰਡ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ  ਡੇਢ – ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ ‘ ਮੇਰੀ ਬੋਲੀ , ਮੇਰਾ ਧਰਮ ‘ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਮਿਰ ਨੂੰ ‘ ਤੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ ‘ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ।
ਪਿਤਾ ਦੀ ਫੌਜੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਕੇ ਆਮਿਰ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ੋਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਉਸ  ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਪਿਸ਼ੋਰ ਵਿਚ ਪਸ਼ਤੋ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ‘ ਹਿੰਦਕੋ ‘ ਬੋਲਦੇ ਨੇ , ਪਿਸ਼ੋਰੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ  ਲੱਗੇ । ਆਮਿਰ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਆਪ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਪਿਸ਼ੋਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਮੁਸ਼ਾਇਰਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਾ ਲੁੱਟਿਆ , ਤੇ  ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਬੀ. ਏ. ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਲਾਹੌਰ ਐਮ. ਏ. ਮਾਸ ਕਮਿਉਨੀਕੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ ।
ਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ‘ ਸਈਦ ਭੁੱਟਾ ‘ ਜੀ ਨਾਲ  ਹੋਈ । ਆਮਿਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਮੂੜ੍ਹੇ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੁੱਕਾ ਛਿਕਣਾ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਧਰੋਅ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਮਿਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲੀ ਤੇ ਭੁੱਟਾ ਜੀ ਦੇ ਸਦਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ‘ ਕਿਤਾਬ ਤ੍ਰਿੰਜਨ ‘ ਤੇ ‘ ਸੁਚੇਤ ਕਿਤਾਬ ਘਰ ‘ ਨਾਲ ਹੋਈ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਫਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ । ਅਖੀਰ ਆਮਿਰ ਨੇ ਵੀ ਕਲਮ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਇੱਕ ਸਿੰਧੀ ਲੇਖ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤਰੁਜ਼ਮਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਉਸ ਨੇ ਕਈ  ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਇੰਟਰਵੀਊ ਲਏ ਤੇ ਛਾਪੇ । ਐਮ. ਏ. ਦੇ  ਥੀਸਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ 1947  ਤੋਂ 1999  ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਚੁਣਿਆ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਖਤਰ  ਹੁਸੈਨ ਅਖਤਰ , ਇਕਬਾਲ ਕੈਸਰ, ਤੇ ਇਲਿਆਸ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਹੋਈ । ਇਲਿਆਸ ਕੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਲਥੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ , ਸਬ – ਐਡੀਟਰ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਲਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਅਜੀਤ ਅਖਬਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਿਆ । ਪਰ ਕੁਝ ਸਿਹਤ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਕੁਝ ਅੱਬਾ ਦੇ ਆਖੇ ਲੱਗ ਆਮਿਰ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਾਪਿਸ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਫਰੈਂਚ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕੋਰਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਿਆ । ਇਥੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦਿਆ  ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬੋਰਡ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਕਾਤ ਸਈਦ ਅਹਮਦ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ” ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਜ਼ਡਮ ” ਨਾਲ ਹੋਈ । ਆਮਿਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾ ਨੂੰ  ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਉਹ ਕਈ ਵੇਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਲਿਜਾ  ਕੇ ਸਟਾਲ ਲਾਂਦੇ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਲਾਂਦੇ ।  ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਬੱਚਿਆ  ਦੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਲਥਾ ਕੀਤਾ । ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਆਮਿਰ ਫਰੈਂਚ ਵਿੱਚ ਪੀ. ਐਚ. ਡੀ. ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਫਰੈਂਚ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ  ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਫਰਾਂਸ ਵੀ ਜਾ ਆਇਆ ਹੈ  । ਮੈਂ ਆਮਿਰ  ਨੂੰ  ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਸ ਲਈ ‘ਉਹ’ ਲਫ਼ਜ਼ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹਾਂ , ਕੋਈ ਫਾਰਮਿਲਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਹੱਸ ਪਿਆ ਤੇ ਮੇਨੂੰ ਦੱਸਿਆਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ , ਬਲਕਿ ਫਰੈਂਚ ਜ਼ੁਬਾਨ  ਵਿਚ ਤਾਂ ‘ ਤੂੰ ‘ ਲਫਜ਼ ਅਪੱਣਤ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ , ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ  ਦੁਆ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ , ” ਰੱਬ ਕਰੇ ਆਮਿਰ ,  ਇਹ ਆਪਣਾ ਅਪੱਣਤ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇ । ”
ਆਮਿਰ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ  ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਤੇ ਅਜਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ‘ ਸਤਰੰਗੀ ਪੀਂਘ ‘ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ , ਤੇ  ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਡਾਇਲੈਕਟਸ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ , ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਪਸ਼ਤੋ , ਸਿੰਧੀ , ਬਲੋਚੀ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ । ਆਮਿਰ ਦਾ ਸੁਪਨਾ  ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ  ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਉਪ – ਬੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛਾਪ ਸਕੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਉਘਾੜ ਸਕੇ । ਉਹ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਛਪਦੀ ਹੈ ਉਹ ਸਿਰਫ ‘ ਮਾਝੀ ‘ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਛਪਦੀ ਹੈ , ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਰੰਗ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਖਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਆਮਿਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਅਖਬਾਰ ਨਿਕਲਣ ਜਿਹੜੇ ਜਿਸ ਇਲਾਕੇ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਦੇਣ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਵਧੇ ।
ਆਮਿਰ ਇਹ ਵੀ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਰਿਸਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਬੋਲੀ ਤੇ ਲਿੰਗੁਇਸਟਿਕਸ ( Linguistics  )  ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜੋ ਕਿ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਸਟੇਟ ਪਾਲਸੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਖਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ  ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ  ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ‘ ਹਿੰਦੀ – ਉਰਦੂ ਝੇੜਾ ‘ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ‘ ਹਿੰਦੀ – ਉਰਦੂ ਗਠ ਜੋੜ ‘ ਹੈ । ਇਧਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਧਰ ਹਿੰਦੀ । ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਤੇ ਅਕਲ ਤੇ ਵੀ ਸਮਝ  ਵੀ । ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੱਟੀ ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਰਦੂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਹੈ ।
ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ 47 ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੀ ਸੀ , ਤੇ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ  ਕਿ ਜੇ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਫਿਰ ਡਾਇਲੈਕਟਸ ਦੀ ਵਜਹ ਕਰ ਕੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ । ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ  ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਉਹ ਦਫਤਰਾਂ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣੋ ਸੰਗਦੇ ਹਨ । ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜਬੀ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ । ਸਿਰਫ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਕਰ ਤੇ ਸਫਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ । ਆਮਿਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਟੀ . ਵੀ .  ਤੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਡਰਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰਾਂ , ਚਮਿਆਰਾਂ , ਚੋਰਾਂ ਤੇ ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਰੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਆਮਿਰ ਦੀ ਫੇਸਬੁਕ ਤੇ ਜੋ ਦੇਣ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਫੋਟੋ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਈਆਂ ਜਾਣ , ਕਿਓਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ  ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ ਪਰ ਫੋਟੋ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਚੀਜ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਸੋ ਉਹ  ਅੱਜ ਕਲ ਇਹ  ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀਆਂ ਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਤੋਂ  ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਆਮਿਰ   ਨਾਲ ਫਿਰ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਹੀਲੇ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਕਿਓਂਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ,  ਉਹ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਉਰੀਅੰਟਡ ( Political Oriented   )  ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਰਾਈਟਰ ਉਰੀਅੰਟਡ ( Writer  Oriented  ) ਹੈ । ਕੋਈ ਵੀ ਲਹਿਰ ਜਦ ਤੱਕ ਸਿਆਸੀ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਵੈਸੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਸੱਜੇ ਪੱਖੀ ਲੋਕ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਹੀ ਤੁਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨੇ ਤੇ ਉਰਦੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੌਮੀ ਬੋਲੀ ਹੈ , ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ , ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਅਸਲ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ  ਸੋਚਦੇ ਵੀ  ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਹਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ । ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਜੇ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ, ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਜਾਂ ਰਿਸਾਲਾ ਛਾਪਦੇ ਵੀ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਟਾਲ ਤੱਕ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ , ਬੱਸ ਆਪਣੇ ਯਾਰਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਮਹਿਦੂਦ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਨੇ  । ਵੈਸੇ  ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ ਨੇ , ਤੇ ਫਿਰ  ਸੋਚਦੇ ਨੇ ਕਿ ਚਲੋ ਹੁਣ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖ ਦਈਏ । ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਂ ਫਿਰ ਵਾਹ ਵਾਹ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਨੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੋ ਜਾਏ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ । ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਮੇਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ।
ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਰਨ  ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹਿਲਾ ਸਿਰੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ । ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਯਕੀਨੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਧੱਕਾ ਲਗੇਗਾ ਤੇ ਸਮਾਜ ਹੋਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇਗਾ । ਇਕ ਹੋਰ ਸੁਆਲ ਜੋ ਮੈਂ ਆਮਿਰ  ਨੂੰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਬੋਲੇ ਤਾਂ ਤੂੰ  ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਵੇ ਪੇਸ਼ ਆਓਂਦਾ ਹੈਂ ? ਤਾਂ ਉਹ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ( History  )  ਬਾਰੇ ਦਸਦਾ ਹੈ । ਫੈਕਟਸ ( facts )  ਤੇ ਫਿਗਰਸ ( figures )  ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ  ਜਾਵੇ । ਰੱਬ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜਦ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ।  ਉਂਜ ਵੀ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਰੌਲਾ ਪਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ  ਸਿਰਫ ਲਾਹੋਰ ਤੱਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ  ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਇਹ ਲਹਿਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਅੱਪੜੀ । ਆਮਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ , ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲੋ ਸਾਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ( Oral Language )   ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਜਦ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਤਾਂ ਸਿਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਰਦੂ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ , ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਪਰਪੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨੀ ਔਖੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ , ਇਹ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ  ਪੜ੍ਹਨੀ ਔਖੀ ਲੱਗੇ । ਜੋ ਵੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੈ , ਇੱਕ ਗੱਲ ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ , ਬੋਲੀ ਦੇ ਮੁਆਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਧੱਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ।     

ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਮਿਰ  ਲਈ  ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੀਲਿਆਂ ਲਈ ਦੁਆ ਕਰਦੀ ਹਾਂ । ਯਕੀਨਨ ਹੀ ਆਮਿਰ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਇਨਸਪਾਇਰੰਗ ਕਹਾਣੀ ਹੈ । ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲ ਬਾਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ । ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੈਂ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕੀ । ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਝਵਾਨ , ਮਿੱਠ – ਬੋਲੜਾ ਤੇ ਇਲਮ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਭਰਿਆ । ਹਰ ਹੋਈ ਗੱਲ ਬਾਤ ਵੇਲੇ   ਮੇਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣਦੀ  ਹੋਵਾਂ । ਜੇ ਆਮਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਫਰੈਂਚ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਅਰਬੀ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਲਿਖ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਮੇਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਲੋਕ ਸੁਣਾ  ਸਕਦਾ ਹੈ , ਤਾਂ ਪਰਗਟ ਤੇਰਾ ਭਤੀਜਾ ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ , ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ  ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਿਖ ਸਕਦਾ ? ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਖਾਉਣ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਜਫੱਰਪੁਰ ਆਖਦਾ ਹੈ :
ਆਉ ਰਲ ਕੇ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹੀ ਗੁੱਤ ਨੂੰ
ਮੁੜ ਫਿਰ ਗੁੰਦ ਦਈਏ
ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਟੰਗ ਦਈਏ “     

ਆਮਿਰ ‘ ਸਾਂਝਾ ਪੰਜਾਬ ‘  ਬਾਰੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਕੀਨਨ ਇਹ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਲਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਮੈ ‘ ਸਾਂਝਾ ਪੰਜਾਬ ‘  ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ ।
ਆਮਿਰ ,   ਦੋਸਤਾ ! ਤੇਰਾ ਮੈਂ  ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ  ਇੰਨੇ ਦਿਨ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸਾਂਝ ਕੀਤੀ , ਹਰ ਵਾਰੀ ਜਦ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ,ਤਕਰੀਬਨ  ਆਸਿਫ਼ ਜੀ ਵੀ  ਆ ਰਲਦੇ ਸਨ . ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚੋਂ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਠਣਾ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਾਣ ਨੂੰ ਜੀ ਨਾ ਕਰਨਾ ,  ਉਹ ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਉਡੀਕਣ ਲਈ ਆਖਦੇ ਤੇ ਕਦੀ ਵਿਚੋਂ ਮੇਨੂੰ ਵੀ  ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਕਦੀ ਤੇਨੂੰ ਵੀ …ਪਰ ਇਹ  ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਯਾਦ ਨੇ  ਤੇ ਮੈਂ ਰੱਬ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿ  ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਕਿਸਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਇੰਨੇ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਤੇ ਮੈਂ ਦੁਆ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰੇ ਵਾਂਗ ਸੇਧ ਦਵੇ ਤੇ ਇਸ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਜੈਲਦਾਰ ਪਰਗਟ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਜਰੂਰ ਸਿਖਾਵੇਂ । ਆਮਿਰ  , ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਜਦਾ ਕਬੂਲ ਕਰੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਆ ਸਕਾਂ ਤਾਂ ਦੋਸਤਾ ਹਾਕ ਮਾਰ ਲਵੀਂ । ਤੇਰੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਸਾਂਝ ਹੈ , ਬੋਲੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਜੋ ਆਪਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਸਿਖੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਰੱਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿਓੰਦਾ ਰੱਖੇ । ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ  ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ :
ਸਾਡੀ ਜਾਤ ਏ ਪੰਜਾਬੀ , ਸਾਡੀ ਪਾਤ ਏ ਪੰਜਾਬੀ
ਸਾਨੂੰ ਲਾਡ ਲਡਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤ ਏ ਪੰਜਾਬੀ
ਸਾਡਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨ ਤੇ ਔਕਾਤ ਏ ਪੰਜਾਬੀ
ਕਿਤੇ ਭੁੱਲ ਨਾ ਜਾਇਓ ਪੰਜਾਬੀ !
ਗੁਰੂਆਂ ਪੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀ ਸੌਗ਼ਾਤ ਏ ਪੰਜਾਬੀ।  

 

 Your article on Aamir Zaheer is adorable. We met a very true punjabi who thinks the punjabi language problems with heart and has got a zeal for the solutions. his approach is praiseworthy. I salute him and appreciate you interviewing him ,I am mighty impressed. He is a great punjabi, I wish I could write in Punjabi to express and add my own experience in learning Punjabi. 
one day I happened to come across punjabi revolutionary KaviDarbar held at PakPatan, pakistan on the face book . Is was so original punjabi that I heard that video time and again. It was pure punjabi in original shape havivg high ideology. Our poets on this side are no comparison. Their performing was was too good, I wish I could record it,. This mushaira is regularly held at Pakpatan every year i suppose. Any way Gulshan you are doing a good servivce in bringing the punjabis of both side together. Well done job. convey my happiness and appreciation to Aamir. I would have written in ‘Sanjha Punjab’ but i can write in our Punjabi fonts only. Lippikar i could not practice,. Try to put my views on your blog. Thanks a lot for sharing. Sohan Sandhu (pash’s father) 6/27/11

 

 

  From:  sanjhapunjab.net