Columns

 (Scroll down to read in Gurmukhi)

 

پنجابی لئی تھلے رول کرو

ਸੁਫਨੇਗਰ سْفنے گر

 

چمن لال        


       

گلشن دیال  

     


       

جے چمن لال جی دیاں کامیابیاں دی گلّ کراں تاں ایہہ مکنیاں ہی نہیں ۔ سچ تاں ایہہ ہے کہ دل وچّ بار بار ایہہ خیال آؤندا ہے کہ میں اوہناں بارے کیوں لکھ رہی ہاں ؟ سارے اوہناں نوں جاندے ہی ہن ۔ پھر خود       

نوں ہی آکھدی ہاں ، ” گلو ، نہیں ضرور لکھ ۔ توں تاں فیس بک توں ہی اوہناں نوں جانن لگی ہیں ، پہلاں تے نہیں سی جاندی ، تیرے ورگا ہور کوئی نہ کوئی ضرور ہووےگا ۔ ” دوجا ایہہ ڈر وی لگدا سی کہ اوہ اینے سوجھ وان تے علم رکھدے ہن ، کہ بار بار اپنے تے شکّ جیہا ہو رہا ہے تے خود نوں ہی میں پچھدی ہاں ، ” کی توں سچ مچّ ہی اوہناں نوں اپنی قلم نال پھڑھ ، لفظاں نال بنھ کاغذ دے سینے تے اتار سکدی ہیں ؟ ” شاید نہیں ، جویں مینوں خالد جی تے لکھنا اوکھا لگیا سی اسے طرحاں مینوں چمن جی تے لکھنا اوکھا لگّ رہا ہے ۔ دوویں ہی اپنے آپ وچّ اک انسٹیٹیوشن ہن ۔
لکھاں جاں نہ لکھاں دی جدو جہدّ وچوں گزر رہی سی کی پتہ لگیا کی اوہ سان پھرانسسکو کرتار سنگھ سرابھا تے لکچر کرن آ رہے نے تاں میرے حوصلے نے قلم نوں چکّ ہی لیا ۔ جد اوہناں نے مینوں پورٹ سپین توں فون کر کے اپنے اتھے آؤن بارے دسیا تاں میں پکا فیصلہ کر لیا اوہناں تے لکھن دا ، حالانکہ ایہہ سفنے گر دا کالم اسیں اوہناں نوجوان پنجابیاں تے لکھن لئی سوچیا سی جو پنجاب، پنجابی تے پنجابیت لئی کجھ کر رہے نے، تے دوہاں پنجاباں دی سانجھ بارے گلّ کردے نے تے خاص کرکے اسیں لیہندے پنجاب توں لوکاں نوں چن رہے سی ، پر مینوں لگیا کے چمن لال وی پنجابی ہن تے مینوں جنا اوہناں توں پاکستان بارے پتہ لگیا اوہناں پہلاں نہیں پتہ سی ، ایہہ گلو اپنے کالم دے ہیروآں توں روز ہی کجھ نہ کجھ نواں سکھدی ہے ۔
سمجھ نہیں آؤندی کہ اوہناں بارے کس پکھوں گلّ کراں، کویں پیش کراں کہ یاد آیا کہ اسیں بچپن وچّ سنیا کردے ساں کہ چمن دے انگور بہت ودھیا ہندے نے ؛ اسے طرحاں تسیں اوہناں بارے کہہ سکدے ہو کہ اوہ چنگے تے ودھیا انسان نے تے پوری طرحاں پنجابی ، جنہاں تے کوئی وی پنجابی مان کر سکدا ہے ۔
بھاویں دوہاں پنجاباں وچّ اوہناں نوں جانن والے دوست ہن پر پھر وی ایہہ دسنا چاہندی ہاں کہ اوہناں دا جنم اوہناں دناں وچّ ہویا جد ساڈے دیش دی آزادی لکھاں لوکاں دیاں لاشاں لے کے ساڈی جھولی وچّ گری تے اوہناں نے وی اوہناں لوکاں بارے لکھنا تے اوہناں بارے کھوج تے اپنی ساری زندگی لگا دتی جنہاں نے دیس دی آزادی لئی قربانیاں دتیاں سن ۔ اوہناں بارے لکھدیاں میرے ذہن وچّ ایہہ خیال بار بار آؤندا ہے کہ کون کہندا ہے کہ، ” نا ممکن سفنے تاں سفنے ہندے نے ، اوہ کد پورے ہندے نے ؟ ” پر چمن جی نے ناممکن سفنے پورے کیتے نے ۔ اوہ اوس پتا دے پتر ہن، جو پتر دی نظر وچّ ایماندار تاں سن پر شاید زندگی تے دنیاداری وچّ کامیاب نہیں سن۔ پتا نے چمن جی نوں تے اوہناں دے اک بھرا نوں دوکان تے بٹھاؤنا چاہیا ، بھرا نے تنگ آ کے خود کشی کر لئی تے چمن جی ۤوازار ہو گئے تے دوکان دی تھاں اوہ روز لائیبریری بیٹھن لگّ پئے تے پہلی کتاب جو اوہناں دے ہتھ لگی تے جس نے اوہناں دی زندگی بدل دتی سی اوہ سی منشی پریم چند دی کتاب ‘ گودان ‘ ۔ اس کتاب نے جویں اوہناں نوں اندروں آزاد کر دتا ۔ ستاراںسال دی چھوٹی جہی عمر وچّ ، غریبی نال گھلدیاں اوہناں انقلابیاں بارے پڑھنا شروع کیتا ، تے بھگت سنگھ بارے جاننا ، اوہناں نوں صحیح طریقے نال پیش کرنا اوہناں دی زندگی دا مقصد بن گیا ۔
چمن جی کول کالج جان لئی پیسے نہیں سن تے اوہناں آپ ہی پرائیویٹ پڑھائی کر کے ہندی وچّ ڈپلوما ک لیا تے نال ہی نال جے. بی. ٹی کیتی تے وہ اپنے ڈپلوما وچّ پنجاب وچّ اول آئے تے رامپور پنڈ دے سکول وچّ پڑھاؤن لگّ پئے تے ہسدیاں ہسدیا اوہناں نے دسیا کہ اوہناں اپنیاں بی. اے . ایم . اے . دیاں ساریاں ڈگریاں وایا بٹھنڈہ ہی لئیاں ۔ جواہر لال یونیورسٹی توں ڈاکٹریٹ کیتی تے پھر اوہ اس مقام تے پجّ گئے کہ جنہاں نے اک دن وی کالج دا منہ نہیں سی دیکھیا اوہ اوسے اوچ پدھری یونیورسٹی وچّ پروفیسر لگّ گئے جتھے اوہناں نے پی.ایچ. ڈی. کیتی سی تے اجکل اوہ ویسٹ انڈیز وچّ ہندی پڑھا رہے ہن ۔
ضرور ہی لاجواب ٹیچر رہے ہونگے – اوہناں دا اک سٹوڈینٹ ریشم سنگھ دسدا ہے کہ، ” مینوں تاں سوچنا ہی اوہناں نے سکھایا ہے ، اوہناں کولوں ہی مینوں پتہ لگا کہ پڑھائی دے ایہہ معنے وی ہن کہ سوچ نوں ہتھ وچّ پھڑ کے ترنا ۔ ” ایہہ شاید اپنے گورو لئی کسے سٹوڈنٹ دی سبھ توں وڈی تعریف ہے ۔” ریشم آکھدا ہے کہ ، ” ہن میں محسوس کردا ہاں کہ جے اوہ میری زندگی وچّ نہ آؤندے تاں شاید میں ساہت تے ‘ سوچ ‘ ورگی کسے چیز توں کورا ہی رہِ جاندا ۔”
سچ مچّ ہی سلجھے ہوئے ، بہت پڑھے لکھے چمن جی چلدے پھردے انسائیکلوپیڈیا ہن ۔ ڈاکٹر لوک راج نے اپنی جوانی دے دناں وچ اسی ّ دے دہاکیاں وچّ بھوپال گیس دکھانت ویلے اک کنوینشن وچّ اوہناں نال حصہ لیا سی ۔ اس مطابق اوہناں دناں وچّ اوہ اس ویلے دے حالاتاں لئی فکرمند سن ، تے ایناں دے کم نوں چار حصیاں وچّ ونڈیا جا سکدا ہے ۔ دلت ساہت تے دلت بارے شعور، بھگت سنگھ تے کھوج ، پاش نوں قومی پدھر تے لے کے آؤنا تے پنجابی کتاباں دا ہندی وچّ التھا ( ترجمہ ) کرنا ۔ ایناں دیاں کتاباں ہندی ، پنجابی ، انگریزی تے اردو وچّ پائیاں جا سکدیاں ہن ۔ دو کتاباں اوہناں دیاں مراٹھی وچّ وی چھپیاں ہن ۔ اوہناں دیاں ہن تکّ چالی توں ودھ کتاباں ہن ، تے پنج سو توں زیادہ کھوج پتر ہن ۔ اس توں علاوہ اوہناں نے جنستا اخبار لئی وی کم کیتا ہے ۔
اوہناں لئی زندگی بہت معنے رکھدی ہے تے ایہہ معنے اوہناں نوں کتاباں وچوں ملے ۔ انیکاں روسی لکھاریاں نوں اوہناں پڑھیا جس نال اوہناں نے سکھیا کہ زندگی نوں اس طرحاں جیو کہ اس دا کوئی مطلب ہووے ، کتاباں نے اوہناں دے اندر علم تے تلاش دی اک پیاس پیدا کیتی تے اس پیاس نوں اوہناں نے زندہ وی رکھیا تے اجے تکّ رکھ وی رہے ہن ۔ میں اوہناں نوں لاہور توں زبیر احمد دا بھیجیا سنیہا دندی ہاں ، مینوں پتہ ہے کہ اوہ دوست ہن تے جدوں میں زبیر نوں پچھیا کہ اوہ اپنے دوست لئی کجھ کہنا چاہنگے تاں اوہناں نے کیہا کہ حالَ دی گھڑی میرا سلام کہنا ۔ ” ادوں ہی، ” اوہ آکھدے ہن کہ ، ” میں تے زبیر ہی تاںبھگت سنگھ دے کالج گئے سی ۔ ” مینوں اوہ براڈلے ہال بارے دسدے ہن جتھے بھگت سنگھ دا نیشنل کالج ہے ۔ دسدے ہن کی دیال سنگھ کالج دا ناں اوہی ہے ، اس نوں بدلیا نہیں گیا ۔
آپنے پاکستانی سفر بارے اوہ گلّ کردے ہن تے مینوں کنا کجھ ہی دسدے ہن ۔ میںکنّ لا کے سندی ہاں ، کوئی وی لفظ میں گوانا نہیں چاہندی تے کوشش کردی ہاں کی نال نال ہی سبھ کجھ لکھی جاواں ۔ دسدے ہن کہ انی سو پینٹھ توں پہلاں پاکستان تے بھارت نوں جوڑدیاں سڑکاں تے ریلوے لائیناں اویں ہی رہیاں سن ایہہ سارا کجھ بعد وچ توڑ دتا گیا ۔ سوچدی ہاں کہ کی ایہہ سارا کجھ توڑن نال سبھ سانجھ ٹٹّ گئی ؟ ہر روز جد مینوں کجھ نواں لیہندے پنجاب دے لوکاں بارے پتہ لگدا ہے ، تاں میرا دل اوہناں لوکاں دے نال دھڑکدا ہے ۔ ہر روز اپنے آپ بارے نواں چانن ہندا ہے تے ہورناں بارے کہ ساڈے دلاں اندر کنا پیار ہے ، کنی تڑپھ ہے ؟ اج توں دو سال پہلاں میں سوچیا ہی نہیں سی کہ میں انا جڑ جاوانگی تے میں ونڈ دا اوہ درد اپنے پنڈے تے ہنڈھاؤن لگّ جاوانگی جس توں میں کجھ دیر پہلاں بالکل کوری سی ۔ ” گلشن ، کی تینوں پتہ ہے کہ قصور تے فروزپور بالکل آہمنے ساہمنے نے ” ،( مینوں تاں سریندر کور دے گانے توں ہی پتہ سی کہ قصور دیاں جتیاں بہت مشہور سی )، اوہ دسدے دن کہ بابا بلہے شاہ قصور توں سن تے بھگت سنگھ دی  چاچی ہرنام کور جی وی قصور دے سن ۔
چمن جی دیاں کتاباں کر کے اوہناں نوں کافی اعزا ملے ۔ کئی ایوارڈ وی ملے پر میں تاں چمن جی دی ہوند نوں تے انسان وجوں اوہناں نوں جاننا چاہندی ساں ۔ خیر دو ہزار اک وچ اوہناں نوں ساہت اکادمی ولوں پاش دی پنجابی دی ساری کویتا نوں ہندی وچ ترجمہ کرن دا اوارڈ ملیا ، تے ایہہ وی ا وہ محسوس کردے نے کہ ایہہ وی عجیب گلّ ہے اس نوں تاں لکھن دا وقت نہیں ملیا پر ہندی وچ التھا کرن دا اوہناں نوں انعام مل گیا ۔ پر میں سوچدی ہاں کہ اوہناں کرکے پاش دی کویتا ہورناں لوکاں کول پجّ گئی ، ایہہ کی گھٹّ ہے ؟ پاش دے کویتا پنجابی وچ انی نہیں وکی جنی ہندی وچ وکی ۔
تسیں اوہناں نوں ملدے ہو تاں محسوس کردے ہو کہ اوہناں دے اندر بھال کرن دی ، کھوج تے تلاش دی بھکھ بہت ہے ۔ شاید ایہہ بھکھ ساڈے ساریاں وچّ ہندی ہے ، اک بھٹکن جہی پر، اوہناں وچّ کجھ زیادہ ہے ۔ بے – ایریا وچّ آ کے جنہاں وی وقت اوہ برکلے یونیورسٹی وچّ لگا سکدے سن ، اوہناں نے لایا ۔ غدر پارٹی دے انیکاں کاغذات دیاں کاپیاں کیتیاں ۔ میں اوہناں کول بیٹھی دیکھ رہی سی کہ کویں اوہ نوٹ لے رہے سن – پڑھ رہے سن – اک نہ – مکن والی تلاش ہے اوہناں دے اندر ، جو وی کر رہے ہن ، میں سمجھدی ہاں ساڈے دیش لئی ، ساڈی قوم لئی اک وڈی دین ہے تے ہوویگی وی کہ اتہاس دے اس پنے نوں ساڈے ساہمنے لیا رہے نے جس نوں جیتو سیاسی پارٹیاں تے ساڈیاں سرکاراں نے ، تے وکے ہوئے اتہاسکاراں نے دوہاں دیشاں وچّ لکو کے جاں پچھے رکھیا ۔
اوہناں نوں دکھ ہندا ہے کہ لوک بھگت سنگھ نوں بندوقاں نال جاں ، بمباں نال پہچاندے ہن ، پر بھگت سنگھ دا کی فلسفہ سی، کی سوچ سی، اس دی کوئی گلّ نہیں کردا ۔ اک دن گلاں گلاں وچّ آصف جی نے وی ایہی آکھیا سی کی ہن جدوں سیاسی پارٹیاں نوں پتہ لگّ گیا ہے کہ بھگت سنگھ لوکاں دے دلاں وچّ وسدا ہے ، تاں ہن سرکار تے ساریاں پارٹیاں بھگت سنگھ دے ناں نوں ویچ رہیاں ہن ۔ اوہناں نوں اک دھارمک جہی شکل دتی جا رہی ہے ۔ چمن لال جی وی ایہو گلّ کردے ہن کہ کوئی اس دی اصل تصویر اگے نہیںلے کے آؤندا ۔ مینوں دسدے نے کہ کرتار سنگھ سرابھا نے اک سیکلر رپبلک بارے سوچیا سی تے بھگت سنگھ نے اسے سپنے نوں سو شلزم دی دکھّ دتی ۔ چمن لال جی چاہندے نے کہ بھگت سنگھ لوکاں ساہویں اک فلسفی وجوں زیادہ اگھڑنے چاہیدے نے ۔ میں بھگت سنگھ نوں ہمیشاں چڑھدے پنجاب نال جوڑ کے دیکھدی رہیں ہاں ۔ پر ہن ہولی ہولی پتہ لگدا ہے کہ لیہندے پنجاب وچّ لوک اس نوں اینا ہی اپنا مندے ہن جنا کہ اسیں ادھر ۔ اوہ دسدے ہن کہ صرف بھگت سنگھ ہی نہیں، لیہندے پنجاب وچّ ڈاکٹر امبیدکر نوں وی عزت نال یاد کیتا جاندا ہے ۔ دسدے نے کہ بھارت تے پاکستان وچ اتنی سو پینٹھ ّ تکّ تاں اسیں کئی گلاں وچّ جڑے ہی رہے ، زیادہ خراب وقت خراب ضیا الحق ویلے باراں سالاں دا سی جس نوں اوہ کالا دور آکھدے نے ۔ جس وچ سنبندھ تیزی نال ٹٹن لگے ۔فاروق طراز وی انج دا ہی محسوس کردے نے ۔ اسیں سنتالی توں لے کے ہن تکّ دے اتہاس نال وی تردے ہاں ، وچّ وچّ اسیں ہاسے دیاں گلاں وی کردے ہاں ، کدی پھر سیاست نوں وی لے بہندے ہاں پھر اتہاس ولّ – تے پھر لاہور دی شان شوکت ، کھانے ، بازار -فاروق ایہو جہی تصویر بناؤندے نے کہ جی کردا ہی ہے کہ میں وی اڈّ کے لاہور چلی جاواں ۔ سانوں پتہ وی نہیں لگّ رہا سی کہ کی کی گلّ کریئے ۔ گھڑی دی سوئی ٹکّ ٹک کر رہی سی تے سانوں لائیبریری جان دا چیتا کروا رہی سی ۔ اچانک خیال آؤندا ہے کہ چمن لال جی بارے بہت کجھ اون لائن انٹرنیٹ تے پایا جا سکدا ہے ، اوہی گلاں میں دوبارا کیوں دہراواں ۔ جدھر نوں میرا کالم تردا ہے ادھر ہی اس نوں میں جان دیواں ، اپنے پاٹھکاں نوں اپنے نال نال تے چمن لال جی دے نال نال ترن دیواں ۔ کیوں کہ اسیں سارے ایہناں پلاں وچّ بے حدّ خوش سی ، اک دوجے دے نیڑ سی ، تے میں سوچدی ہاں سارے ہور وی اس نیڑ تے اس نگھّ نوں محسوس کرن ۔
       

        

جدوں اوہناں نے پورٹ آف سپین توں فون کیتا تاں جانیا کی ایہہ انسان چھیتی دوست بنن والے ہن ، اک منٹ لئی وی کوئی اوپراپن محسوس نہیں ہویا ۔ ایئر پورٹ تے میں گئی تاں اسیں دوہاں نے دوروں ہی اک دوجے نوں پچھان لیا ۔ میں اوہناں نوں وینکوور بارے اوہناں دے سفر بارے پچھدی ہاں کی کنے کو لوک اوہناں نوں ادھرلے پنجاب دے ملن آئے ۔ اوہناں نے کئی ناں لئے، فوزیہ رفیق، ڈاکٹرسیف تے شاہزاد خان ۔ اوہ اوہناں نوں امریکہ تے کینیڈا دے بارڈر زیرو پوئنٹ دکھاؤن لئی لے کے گئے ۔ اوہ اوہناں نوں دکھاؤنا چاہندے سن کی دوہاں ملکاں دے وچّ جو دروازہ ہے اوہ کویں کھلا رہندا ہے ، اس تھاں تے کویں لکھیا ہویا ہے کی اسیں بھین بھرا ، تے ربّ کرے دوہاں ملکاں وچکار ایہہ دروازہ ہمیشہ کھلا رہے ۔ اپنے اوہناں دوستاں وانگ چمن جی تے میں وی محسوس کردی ہاں کی اسیں وی دوہاں پنجاباں وچّ وسے لوک اکو ہی ماں دی اولاد ہاں ، پر اسیں ایہہ پکّ کر کے بیٹھے ہاںکہ ایہہ ساڈے وچالے دروازے پوری طرحاں بند رہن ۔
اک دن جگجیت ، ریشم تے میں اوہناں نوں سان پھرانسسکو لے گئے ، بعد وچّ کلوندر وی آ ملے ۔ سان میٹیو دے پل تے بھجی جاندی ساڈی کار وچوں اسیں دور دور تکّ پھیلے ہوئے سمندر نوں ویکھدے ہاں ، لمی سڑک تے لما پل – چوہی پاسیں سمندر دا نیلا پانی – کدی پل نیواں ہو جاندا تے کدی اچا – لاجواب خوبصورت نظارہ – اک دم دل دھکّ کر کے رہِ جاندا ہے ۔ رستے وچوں اسیں اوہناں دی بلجیت بلی نال گلّ کراؤندے ہاں ، میں وی کردی ہاں ، اوہ ہسدے ہن کہ سو فیس بک دے دوست دا پھر چہرہ مل گیا – میں ہسدی ہاں تے فون مڑ کے اوہناں نوں ہی پھڑا دندی ہاں ۔ گلّ تاں اوہناں نے ٹھیک ہی آکھی سی کہ اک چہرے نال ملاقات ہو رہی سی ، پر ہن لکھن بیٹھدی ہاں تاں سوچدی ہاں کہ نہیں اک چہرے نال ہی نہیں بلکہ میں اوہناں راہیں کئی چہریاں نوں مل رہی سی ۔ اپنے کالم بارے سوچ کے میں پھر گلّ اگے توردی ہاں تے تردی تردی گلّ نو آبادیاںتے نوآبادی دیشاں تکّ پجّ جاندی ہے تاں اوہ کینیا دے لکھاری تھینگ وا گگی دے لکھے ہوئے لیکھ دی گلّ کردے ہن جو شایددماغی نوآبادی توں آزادی ہے ۔ اس بارے اوہ دسدے ہن کہ کولونیئل سسٹم وچّ سامراجیاں نے صرف دھرتی تے ملکاں نوں ہی نوآبادی نہیں بنا سگوں آپنے تعلیمی نظام راہیں ساڈے ذہن نوں وی غلام کیتا ہے ، تھنگو وا گگی دا پہلا ناں جیمس گگی سی اک دن اس دی ملاقات اجیت سبھراہی نال ہوئی ، جس نے اس نوں بلراج ساہنی تے ٹیگور وچکار ہوئی ماں بولی تے ہوئی گلّ بات بارے دسیا ( جس دا ویروا خالد محمود والے کالم وچ کیتا سی )۔ اس کینیئن اتے ٹیگور دی گلّ دا اینا اثر ہویا کہ اس نے اک دمّ ہی اپنا عیسائی ناں جیمس بدل کے اپنا قبیلی ناں تھانگو رکھ لیا تے اس توں بعد اس نے ہمیشہ ہی اپنی ماں بولی گیکیؤ وچّ لکھنا شروع کر دتا ۔ میں سوچ رہی سی کہ پر ساڈے مناں وچّ اجے وی انگریزی دی غلامی جہی رہندی ہے ، اکثر ساڈے تے ایہہ سوچ بھاری ہو جاندی ہے کہ شاید انگریزی راہیں اسیں دوجیاں تے زیادہ چنگا اثر پا سکدے ہاں ۔
پر پھر وی میں سوچدی ہاں کی انگریزی بنا گزارا نہیں ساری سائنس اس بولی وچ ہی پڑھی جا سکدی ہے تاں اوہ آکھدے ہن کہ شاید البرٹ آئینسٹائین نے آکھیا سی کی سائنس انسان نوں آزاد کرن لئی ہے غلام کرن لئی نہیں ہونی چاہیدی ۔
چمن جی دے انیکاں دیشاں وچ انیکاں دوست ہن پر پھر وی اوہ پیار تے نیڑ دی دوستی وچ کتوں سکھنا محسوس کردے نے ۔ ہر انسان وانگ اوہناں دے جیون وچ وی کجھ ن نا کامیاں ، کجھ غلطیاں تے کجھ پچھتاوے ہن ، تے شاید اس کر کے اوہناں دے جیون وچ اک آوارگی جہی ، اک پکھی واس دی روح ہے ۔ پر پھر وی اوہ اپنے آپ نوں کم وچ پورا گمّ رکھدے نے ۔ اوہناں دا اپنا کوئی بچہ نہیں ، دسدے نے اوہناں نے اک بیٹی گود لئی ہے ، تے اوہناں نے اس بیٹی نوںنا کوئی دھرم تے نا ہی کوئی ٹھوسیا وچار دینا چاہیا ۔ اوہناں نے اس گود لئی بچی دا ناں سویتا نسیم رکھیا تے اوہناں نے اس نوں ایہہ سکھاؤن دی کوشش کیتی ہے کی اوہ نا مسلمان ہے ، نا سکھ تے نا ہی ہندو ہے ۔ ایہہ گلّ تاں اوہناں دی چنگی سی پر پھر اوہ آپ ہی دسدے نے کہ میری بیٹی نوں اس دی بھاری قیمت چکاؤنی پئی ۔ سکول وچ اس نوں اکثر ایہہ پچھیا جاندا کہ کی اوہ مسلم ہے جس دا اس کول کوئی جواب نہیں سی ہندا ، کیونکہ پتا نے سکھایا سی کی اوہ صرف انسان ہے ۔ میں سوچدی ہاں کی اسیں اس سائنس دے زمانے وچ کد تکّ اس طرحاں دھرماں تے مذہباں وچ ونڈے رہانگے تے اسیں کد سکھانگے کی اسیں صرف انسان ہاں ، بس انسان ہاں ۔
سان پھرانسسکو آؤندے ہاں یگانتر آشرم دیکھن لئی جتھے غدری بابیاں نے ‘ غدر ‘ اخبار کڈھیا سی ، ‘ یگانتر ‘ ناں تے کتے دیکھیا ہی نہیں ، چمن لال جی بڑے دکھی من نال آکھدے نے جتھے گورمکھی تے اردو وچ اخبار چھپدا سی ، اتھے ہن صرف ہندی تے انگلش وچ لکھیا ہے ‘ غدر سمارک ‘ …ایہہ تھاں جس تے سنّ سنتالی توں پہلے دے ہندوستان دا حق سی ، اتھے ہن بھارت دے کنسلیٹ دا کوئی ڈرائیور رہندا ہے ۔” ایہہ اوہ پوتر دھرتی ہے جتھے لالہ ہردیال ، مولوی برکت الہ تے کرتار سنگھ سرابھا نے قدم رکھیا، جس دی فضا وچ غدری بابیاں تے دیش بھگتاں نے ساہ لیا ، چمن لال جی آکھدے نے، ” اس تھاں تے اک ودھیا اجائب گھر تے لائبریری ہونی چاہیدی ہے بنگلا دیش ، پاکستان تے بھارت دے لوکاں نوں چاہیدا ہے کہ اس نوں چنگے طریقے نال سنبھالن ، کیوں کہ ایہہ ساڈے تناں دیشاں دا ورثہ ہے ۔ ” جگجیت نوشاروی آکھدا ہے جد وی اوہ تن چار واری آیا ہے اس نوں ہمیشہ بند ہی پایا ہے دکھی ہو گئے اسیں سارے ۔ “جتھے ایہہ دو دن میں چمن لال جی نال اتہاس دے پنیاں تے گھمدی رہی اتھے ایہہ دو دن میں جویں اک قدم چڑھدے پنجاب وچ رکھدی ساں تے دوجا لیہندے پنجاب وچ ، قصور توں فروزپور نوں ویکھدی ، جموں توں سیالکوٹ نوں ، تے لاہور پیارے لاہور توں امرتسر نوںاس طرحاں دے خود چمن لال نے تے اس طرحاں ہی تہانوں انگل لا کے اوہ پوری دنیا دے سوہنے دماغاں تے وچاراں نال ملا دندے نے ۔ تے ہویا وی انج ہی سی کہ جتھے اسیں غدر دی گل کردے تاں نال نال ہی ساڈے نال لہندا پنجاب وی تردا تے اک دن پہلاں جدفاروق طراز ، چمن لال ریشم تے میں برکلے ملے تاں ساڈا وچھڑن نوں دل نہیں کردا سی تے اسیں اک دوجے نوں ہی نہیں ملے سی ، اسیں جویں اک کلاوے وچ دوہاں پنجاباں نوں وی لے لیا سی تے اوہ ہندو نہیںصرف انسان نے تے پوری طرحاں پنجابی نے دوہاں دیشاں دے لوکاں دے سانجھے دوست ۔
ایہہ کالم لکھدیا ںلکھدیاں مینوں ایہہ لگدا ہے کی میں اوہناں بارے ہی نہیں لکھ رہی بلکہ کجھ اپنے لئی تے ہورناں لئی وی لکھ رہی ہاں ، اک موقعہ ہے ساڈے لئی کہ جد اسیں اس طرحاں دی گلّ کردے ہاں تاں اپنے آپ نوں اک موقعہ دیندے ہاں کہ اسیں اپنیاں ذاتاں ، اپنے دھرم ، اپنے مذہب تے فرقہ پرستیاں نوں پچھے چھڈ کے کجھ پیار محبت دی گلّ کریئے ، بتھیرا خون بہا لیا ہے ، بہت نفرت کر لئی ہے ، بتھیریاں اگاں وچوں گزرے ہاں ، ہن ویلا ہے مل بیٹھیئے، اک دوجے دے کم آئیے ، تے اک سوہنی دنیا بنائیے ۔ زندگی وچ کوئی مقصد ہووے ، کوئی سفنہ تے پھر اس نوں پورا کرن لئی اپنی پوری روح لگا دئیے ۔
سویتا نسیم نوں یاد کردیاں مینوں لوک راج دی ایہہ نظم یاد آؤندی ہے :
کی پچھان میں اپنی دساں
نہ میں ہندو نہ مسلماں
نہ میں سکھ نہ کوئی ہور
ہاں، میری بکل وچ چور…..
چمن جی تہاڈے نال ایہہ دو تنّ بتائے ہوئے دن سانوں ساریاں نوں بہت یاد رہنگے ۔ ربّ کرے تہانوں تہاڈا تصور کیتا ہویا پیار تے دوستی ملے ، تسیں اپنے مقصد وچ کامیاب ہووو ۔ اوہ شام بہت پیاری سی جد اسیں کجھ گھنٹے کافی پیندیاں تسیںفارق ، ریشم تے میں گزاری سی ، اسیں صرف اسیں سی ، اک منٹ لئی اسیں ایہہ نہیں سی سوچیا کی اسیں کوئی ہندو ، مسلم تے سکھ ہاں ۔ اسیں صرف پنجابی سی پنج دریاواں دی پاک دھرتی دے واسی ، اک دوجے نوں جویں یگاں توں جاندے ہوئیے، تے کدی وی اک دوجے توں کدی جدا نہ ہوئے ہوئیے ۔ قیمتی پل جس وچ ساڈی مٹی دی بھنی بھنی خوشبو سی ، ساڈے کھیتاں دی مہک سی ، بٹھنڈے دا سنہری ریتا سی ، مالوے دے ہرے بھرے کھیت ، انارکلی دے بازار دی رونق ۔ اک دوجے نال گلاں کردے ، نکے نکے مخولاں تے ہسدے ، گلاں وچ امرتسر دی لسی پیندے ، لاہور دی بریانی کھاندے تے ہور پتہ نہیں کی کی کردے 
       

شالہ ایہو جہے دن ساڈے ہر اک دے حصے آؤندے رہن تے ساڈے دلاں دے دروازے اسے طرحاں ہی کھلے رہن جس طرحاں تسیں سانوں زیرو پوئنٹ بارے دسیا 

 

ਚਮਨ ਲਾਲ        

ਗੁਲਸ਼ਨ ਦਿਆਲ   

     ਜੇ ਚਮਨ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਾਮਯਾਬੀਆਂ  ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਮੁੱਕਣੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ।   ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬਾਰ ਬਾਰ ਇਹ ਖਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਓਂ ਲਿਖ ਰਹੀ ਹਾਂ ? ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹਨ ।       

ਫਿਰ ਖੁਦ ਨੂੰ ਹੀ ਆਖਦੀ ਹਾਂ , ” ਗੁੱਲੂ  , ਨਹੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖ ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਫੇਸਬੁਕ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਲੱਗੀ ਹੈਂ , ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦੀ , ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗਾ ।” ਦੂਜਾ ਇਹ ਡਰ ਵੀ  ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੰਨੇ ਸੂਝਵਾਨ ਤੇ ਇਲਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ , ਕਿ ਬਾਰ ਬਾਰ ਆਪਣੇ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਜਿਹਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ , ” ਕੀ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਫੜ੍ਹ , ਲਫਜਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਸੀਨੇ ਤੇ ਉਤਾਰ ਸਕਦੀ ਹੈਂ ? ” ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ , ਜਿਵੇਂ ਮੇਨੂੰ ਖਾਲਿਦ ਜੀ ਤੇ ਲਿਖਣਾ ਔਖਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਨੂੰ ਚਮਨ ਜੀ ਤੇ ਲਿਖਣਾ ਔਖਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਕ ਇੰਨਸਟੀਟਿਊਸ਼ਨ ( institutions ) ਹਨ  ।       

ਲਿਖਾਂ ਜਾਂ ਨਾ ਲਿਖਾਂ ਦੀ ਜੱਦੋ ਜਹਿੱਦ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕੀ ਉਹ ਸਾਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਤੇ ਲੈਕਚਰ ਕਰਨ ਆ ਰਹੇ ਨੇ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਹੌਸਲੇ ਨੇ ਕਲਮ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਹੀ ਲਿਆ । ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਨੂੰ ਪੋਰਟ ਸਪੇਨ ਤੋਂ ਫੋਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਲਿਖਣ ਦਾ , ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸੁਫਨੇਗਰ ਦਾ ਕਾਲਮ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਜੋ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਨੇ   ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਰਹੇ ਸੀ , ਪਰ ਮੇਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕੀ ਚਮਨ ਲਾਲ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹਨ ਤੇ ਮੇਨੂੰ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ , ਇਹ ਗੁੱਲੂ ਆਪਣੇ ਕਾਲਮ ਦੇ ਹੀਰੋਆਂ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੀ ਹੈ ।
ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਓਂਦੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਸ ਪੱਖੋਂ ਗੱਲ ਕਰਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਾਂ ਕਿ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਕਰਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਚਮਨ ਦੇ ਅੰਗੂਰ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਚੰਗੇ ਤੇ ਵਧੀਆ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ।
ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸਤ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜਦ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ  ਦੀਆਂ  ਲਾਸ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਡੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰੀ । ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਲੱਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ  ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਿਆਲ ਬਾਰ ਬਾਰ ਆਓਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੌਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ” ਨਾ- ਮੁਮਕਿਨ ਸੁਫਨੇ ਤਾਂ ਸੁਫਨੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ , ਉਹ ਕਦ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ? ” ਪਰ ਚਮਨ ਜੀ ਨੇ ਨਾ-ਮੁਮਕਿਨ ਸੁਫਨੇ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਨੇ । ਉਹ ਉਸ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਈਮਾਨਦਾਰ ਤਾਂ ਸਨ ਪਰ  ਸ਼ਾਇਦ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਚਮਨ ਜੀ ਨੂੰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੁਕਾਨ ਤੇ ਬਿਠਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ , ਭਰਾ ਨੇ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਚਮਨ ਜੀ ਵਿਦਰੋਹੀ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹ ਰੋਜ਼ ਲਾਈਬਰੇਰੀ ਬੈਠਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗੀ ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਉਹ ਸੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ ਗੋਦਾਨ ‘ । ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । 17 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ , ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਘੁਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ , ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ  ਬਾਰੇ ਜਾਨਣਾ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਬਣ ਗਿਆ ।
ਚਮਨ ਜੀ ਕੋਲ ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ( ਪ੍ਰਭਾਕਰ ) ਲਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਜੇ. ਬੀ. ਟੀ ਕੀਤੀ ਤੇ  ਉਹ ਆਪਣੇ ਡਿਪਲੋਮਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਵਲ ਆਏ ਤੇ ਰਾਮਪੁਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਹਸਦਿਆਂ ਹਸਦਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬੀ. ਏ . ਐਮ . ਏ . ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਵਾਇਆ ਬਠਿੰਡਾ  ਹੀ ਲਈਆਂ । ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਪੁੱਜ ਗਏ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ ਕਾਲਜ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ ਉਹ ਉਸੇ   ਪਰੈਸਟਿਜੀਅਸ ( prestigious ) ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲੱਗ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੀ.ਐਚ. ਡੀ. ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ  ਅੱਜਕਲ ਉਹ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹਨ ।
ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਲਾਜਵਾਬ ਟੀਚਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ – ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਟੂਡੇੰਟ ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ, ” ਮੇਨੂੰ ਤਾਂ ਸੋਚਣਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਮੇਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਇਹ ਮਾਇਨੇ ਵੀ ਹਨ ਕਿ ਸੋਚ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਤੁਰਨਾ । ” ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਟੂਡੈਂਟ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਹੈ ।” ਰੇਸ਼ਮ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ , ” ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਓਂਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ‘ ਸੋਚ ‘ ਵਰਗੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ  ਕੋਰਾ  ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ।”
ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ , ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਚਮਨ ਜੀ ਚਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਹਨ । ਡਾਕਟਰ  ਲੋਕ ਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ 80 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਦੁਖਾਂਤ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ । ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਲਈ ਫਿਕਰਮੰਦ ਸਨ , ਤੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਦਲਿਤ ਬਾਰੇ ਕਾਨਸ਼ਿਅਸਨੈਸ ( consciousness ) , ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਖੋਜ , ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਲਥਾ ( ਤਰਜ਼ਮਾ )  ਕਰਨਾ । ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਿੰਦੀ , ਪੰਜਾਬੀ , ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ । ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ  ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਪੀਆਂ ਹਨ  । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ , ਤੇ 500 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਹਨ ।  ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਸੱਤਾ ਅਖਬਾਰ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਮਾਇਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲੇ । ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਸੀ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਓ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇ , ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਲਮ ਤੇ ਤਲਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਪਿਆਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਸ ਪਿਆਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰੱਖ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ । ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਜ਼ੁਬੇਰ ਅਹਮਦ ਦਾ ਭੇਜਿਆ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ , ਮੇਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੋਸਤ ਹਨ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜ਼ੁਬੇਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਲਈ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁਣਗੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਮੇਰਾ ਸਲਾਮ ਕਹਿਣਾ । ” ਉਦੋਂ  ਹੀ, ” ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ , “ ਮੈਂ ਤੇ ਜ਼ੁਬੇਰ ਹੀ ਤਾਂ   ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਾਲਜ ਗਏ ਸੀ । ” ਮੇਨੂੰ ਉਹ ਬਰਾਡਲੇ ਹਾਲ ( Bradley Hall )  ਬਾਰੇ ਦਸਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਹੈ । ਦਸਦੇ ਹਨ ਕੀ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਦਾ ਨਾਂ ਉਹੀ ਹੈ , ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀ ਗਿਆ ।
ਆਪਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਫਰ ਬਾਰੇ ਉਹ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੇਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਹੀ  ਦਸਦੇ ਹਨ । ਮੈਂ  ਕੰਨ ਲਾ ਕੇ ਸੁਣਦੀ ਹਾਂ , ਕੋਈ ਵੀ  ਲਫਜ਼ ਮੈਂ ਗੁਆਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕੀ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਲਿਖੀ ਜਾਵਾਂ ।  ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 1965 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾ ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਤੋੜਨ ਨਾਲ ਸਭ ਸਾਂਝ ਟੁੱਟ ਗਈ ? ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਦ ਮੇਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ , ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧੜਕਦਾ ਹੈ । ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਨਵਾਂ ਚਾਨਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰਨਾ ਬਾਰੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਹੈ , ਕਿੰਨੀ ਤੜਫ ਹੈ ? ਅੱਜ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਜੁੜ ਜਾਵਾਂਗੀ ਤੇ ਮੈਂ ਵੰਡ ਦਾ ਉਹ ਦਰਦ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ ਤੇ ਹੰਢਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਵਾਂਗੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੈਂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਰੀ ਸੀ । ” ਗੁਲਸ਼ਨ , ਕੀ ਤੇਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਸੂਰ ਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਬਿਲਕੁਲ ਆਹਮਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇ ” ,( ਮੇਨੂੰ ਤਾਂ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਗਾਣੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਸੂਰ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ), ਉਹ ਦਸਦੇ ਦਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਕਸੂਰ ਤੋਂ ਸਨ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ  ਚਾਚੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਜੀ ਵੀ ਕਸੂਰ ਦੇ ਸਨ ।
ਚਮਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਹੋਇਆ । ਕਈ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਮਿਲੇ ਪਰ  ਮੈਂ ਤਾਂ ਚਮਨ ਜੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਤੇ ਇਨਸਾਨ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸਾਂ । ਖੈਰ 2001 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ  ਤਰਜ਼ਮਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ , ਤੇ ਇਹ ਵੀ  ਉਹ  ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਹਿੰਦੀ  ਵਿਚ ਉਲਥਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਮਿਲ ਗਿਆ । ਪਰ ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਪੁੱਜ ਗਈ , ਇਹ ਕੀ ਘੱਟ ਹੈ ? ਪਾਸ਼ ਦੇ ਕਵਿਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਉੰਨੀ ਨਹੀਂ ਵਿਕੀ ਜਿੰਨੀ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਵਿਕੀ ।
ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ , ਖੋਜ ਤੇ ਤਲਾਸ਼ ਦੀ ਭੁੱਖ ਬਹੁਤ ਹੈ । ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਭੁੱਖ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਇਕ ਭਟਕਣ ਜਿਹੀ ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ । ਬੇ – ਏਰੀਆ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੀ  ਵਕਤ ਉਹ ਬਰਕਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਸਨ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਇਆ  । ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਡਾਕਿਯੂਮੈਂਟਸ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ । ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਨੋਟ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ – ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ – ਇੱਕ ਨਾ – ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਤਲਾਸ਼ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ , ਜੋ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ , ਮੈਂ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼  ਲਈ , ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ ਤੇ ਹੋਵੇਗੀ ਵੀ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਸ ਪੰਨੇ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਰਹੇ ਨੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੇਤੂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ , ਤੇ ਵਿਕੇ ਹੋਏ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੋ ਕੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖਿਆ ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ , ਬੰਬਾਂ  ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ , ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਸੀ, ਕੀ ਸੋਚ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੱਲਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਿਫ਼ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕੀ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ ਕੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ , ਤਾਂ ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ  ਪਾਰਟੀਆਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਰਹੀਆਂ  ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ । ਚਮਨ ਲਾਲ ਜੀ ਵੀ ਇਹੋ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਤਸਵੀਰ ਅੱਗੇ ਨਹੀ ਲੈ ਕੇ ਆਓਂਦਾ । ਮੇਨੂੰ ਦਸਦੇ ਨੇ ਕਿ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸੈਕੁਲਰ ਰਿਪਬਲਿਕ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸੋਸਲਿਜ਼ਮ ਦੀ ਦਿੱਖ ਦਿੱਤੀ । ਚਮਨ ਲਾਲ ਜੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਘੜਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ । ਮੈਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀਂ ਹਾਂ ।  ਪਰ ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਧਰ । ਉਹ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਜ਼ੱਤ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਦਸਦੇ ਨੇ ਕਿ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 65  ਤੱਕ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੀ ਰਹੇ , ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਖਰਾਬ ਜਿਆਲ ਹੱਕ ਵੇਲੇ 11 – 12 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਡਾਰਕ ਪੀਰਿਅਡ ਆਖਦੇ ਨੇ । ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟਣ ਲੱਗੇ । ਫਾਰੂਕ  ਤਰਾਜ਼  ਵੀ ਇੰਜ ਦਾ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਨੇ । ਅਸੀਂ 47 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਰਦੇ ਹਾਂ , ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਹਾੱਸੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ , ਕਦੀ ਫਿਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈ  ਬਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਫਿਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ – ਤੇ ਫਿਰ ਲਾਹੋਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸ਼ੌਕਤ , ਖਾਣੇ , ਬਜ਼ਾਰ – ਫਾਰੂਕ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਬੰਨਦੇ ਨੇ ਕੀ ਜੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਮੈਂ ਵੀ  ਉੱਡ ਕੇ ਲਾਹੋਰ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂ । ਸਾਂਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ । ਘੜੀ ਦੀ ਸੂਈ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ  ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਸਾਂਨੂੰ ਲਾਈਬਰੇਰੀ ਜਾਣ ਦਾ ਚੇਤਾ ਕਰਵਾ ਰਹੀ ਸੀ । ਅਚਾਨਕ ਖਿਆਲ ਆਓਂਦਾ ਹੈ ਕੀ ਚਮਨ ਲਾਲ ਜੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਓਨ ਲਾਈਨ ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੇ ਪਾਇਆ  ਜਾ ਸਕਦਾ  ਹੈ , ਉਹੀ ਗੱਲਾਂ ਮੈਂ ਦੋਬਾਰਾ ਕਿਓਂ ਦੁਹਰਾਵਾਂ । ਜਿਧਰ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਕਾਲਮ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਉਧਰ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣ ਦੇਵਾਂ , ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੇ ਚਮਨ ਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਦੇਵਾਂ । ਕਿਓਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ ਸੀ , ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜ ਸੀ , ਤੇ ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਇਸ ਨੇੜ ਤੇ ਇਸ ਨਿੱਘ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ।
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੋਰਟ ਆਫ਼ ਸਪੇਨ ਤੋਂ ਫੋਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜਾਣਿਆ ਕੀ ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਛੇਤੀ ਦੋਸਤ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਹਨ , ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਉਪਰਾਪਨ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ । ਏਅਰ ਪੋਰਟ ਤੇ ਮੈਂ ਗਈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ । ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਫਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ ਕੀ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਿਲਣ ਆਏ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਨਾਂ ਲਏ, ਫੌਜ਼ੀਆ ਰਫ਼ੀਕ, ਡਾਕਟਰ ਸ਼ੈਫ ਤੇ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦ ਖਾਨ । ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਬਾਰਡਰ ਜ਼ੀਰੋ ਪੋਇੰਟ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਗਏ । ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕੀ ਦੋਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਖੁੱਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ , ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕੀ ਅਸੀਂ ਭੈਣ ਭਰਾ ਹਾ, ਤੇ ਰੱਬ ਕਰੇ ਦੋਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹੇ । ਆਪਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਨ ਜੀ ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਹੀ ਮਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਾਂ , ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਪੱਕ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹਾਂ ਕੀ ਇਹ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਰਹਿਣ ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਗਜੀਤ , ਰੇਸ਼ਮ ਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਲੈ ਗਏ , ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਵੀ ਆ ਮਿਲੇ । ਸਾਨ ਮੈਟਿਉ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਭੱਜੀ ਜਾਂਦੀ ਸਾਡੀ ਕਾਰ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ , ਲੰਮੀ ਸੜਕ ਤੇ ਲੰਮਾ ਪੁਲ – ਚੌਹੀ ਪਾਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਨੀਲਾ ਪਾਣੀ – ਕਦੀ ਪੁਲ ਨੀਵਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਕਦੀ ਉੱਚਾ – ਲਾਜਵਾਬ ਖੂਬਸੂਰਤ ਨਜ਼ਾਰਾ – ਇੱਕ ਦਮ ਦਿਲ ਧੱਕ ਕਰ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਰਸਤੇ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਲਜੀਤ ਬੱਲੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਾਂ , ਮੈਂ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ , ਉਹ ਹੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੋ ਫੇਸਬੁਕ ਦੇ ਦੋਸਤ ਦਾ ਫਿਰ ਚਿਹਰਾ ਮਿਲ ਗਿਆ – ਮੈਂ ਹਸਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਫੋਨ ਮੁੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਫੜਾ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ । ਗੱਲ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਆਖੀ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ , ਪਰ ਹੁਣ ਲਿਖਣ ਬੈਠਦੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਨਹੀਂ ਇੱਕ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸੀ । ਆਪਣੇ ਕਾਲਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚ  ਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਰਦੀ ਤੁਰਦੀ ਗੱਲ ਕੋਲੋਨਾਈਜ਼ਰ ( Colonizers ) ਤੇ ਕਲੋਨੀਅਲ( colonial )  ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਥੈੰਗ ਵਾ ਗੁੱਗੀ( Thiango Wa Ngugie ) ਦੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਲੇਖ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ Decolonizing the Mind  ਹੈ । ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਹ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਲੋਨੀਅਲ ਸਿਸਟਮ ( Colonial System ) ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਨਾਈਜ਼ਰਸ ( Colonizers ) ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕੋਲੋਨਾਈਜ਼ ( colonize )ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਐਜ਼ੂਕੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ( Education System )  ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿਹਨ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਲਾਮ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਥੰਗੂ ਵਾ ਗੁੱਗੀ ( Thiango Wa Ngugie )  ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਜੇਮਸ ਗੁਗੀ ( James Ngugie )  ਸੀ । ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਜੀਤ ਸਭਰਾਹੀ ਨਾਲ ਹੋਈ , ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਤੇ ਟੈਗੋਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਤੇ ਹੋਈ ਗੱਲ ਬਾਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ( ਜਿਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਖਾਲਿਦ ਮੇਹਮੂਦ ਵਾਲੇ ਕਾਲਮ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸੀ )। ਉਸ ਕੀਨੀਅਨ ਉੱਤੇ  ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਇੰਨਾਂ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਦੰਮ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੀਸਚੀਅਨ ( Christian )  ਨਾਂ ਜੇਮਸ ( James )  ਬਦਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕਾਬਿਲੀ ਨਾਂ ਥਾੰਗੂ ( Thiangu ) ਰੱਖ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਗੀਕੀਉ ( Gikiyu ) ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪਰ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਜਿਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ , ਅਕਸਰ ਸਾਡੇ ਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗਾ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।
ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਬਿਨਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸਾਰੀ  ਸਾਇੰਸ ਇਸ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕੀ ਸ਼ਾਇਦ ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕੀ ਸਾਇੰਸ ਮੱਨੁਖ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ ਗੁਲਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ।
ਚਮਨ ਜੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਦੋਸਤ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪਿਆਰ ਤੇ ਨੇੜ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਵਿਚ ਕਿਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਨੇ । ਹਰ ਇਨਸਾਨ  ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ-ਕਾਮਯਾਬੀਆਂ , ਕੁਝ ਗਲਤੀਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਪਛਤਾਵੇ — ਹਨ , ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ  ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਕ ਆਵਾਰਗੀ ਜਿਹੀ , ਇੱਕ ਜਿਪਸੀ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ । ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਗੁੰਮ ਰਖਦੇ ਨੇ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ  ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ , ਦਸਦੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ  ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਗੋਦ ਲਈ ਹੈ , ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਠੋਸਿਆ ਵਿਚਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਗੋਦ ਲਈ ਬੱਚੀ ਦਾ  ਨਾਂ ਸਵੇਤਾ ਨਸੀਮ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕੀ ਉਹ ਨਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੈ , ਨਾ ਸਿੱਖ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਹੈ । ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦਸਦੇ ਨੇ ਕਿ ਮੇਰੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ । ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਮੁਸਲਿਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜੁਆਬ  ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ , ਕਿਓਂਕਿ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ ਕੀ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇਨਸਾਨ ਹੈ  । ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿਚ ਕਦ ਤੱਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਰਹਾਂਗੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਦ ਸਿਖਾਂਗੇ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ , ਬਸ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ ।
….ਸਾਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇਖਣ ਲਈ ਜਿਥੇ ਗਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਨੇ ‘ ਗਦਰ ‘ ਅਖਬਾਰ ਕਢਿਆ ਸੀ , ‘ ਯੁਗਾਂਤਰ ‘ ਨਾਂ ਤੇ ਕਿਤੇ  ਦੀਖਿਆ  ਹੀ ਨਹੀਂ , ਚਮਨ ਲਾਲ ਜੀ ਬੜੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਨੇ ਜਿਥੇ  ਗੁਰਮੁਖੀ ਤੇ ਉਰਦੂ  ਵਿਚ ਅਖਬਾਰ ਛਪਦਾ ਸੀ , ਉਥੇ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ‘ ਗਦਰ ਸਮਾਰਕ ‘ …ਇਹ ਥਾਂ ਜਿਸ ਤੇ ਸੰਨ 47 ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਹੱਕ ਸੀ , ਉਥੇ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੰਸੁਲੇਟ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰਾਈਵਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।” ……ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ , ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤ ਉੱਲਾ ਤੇ  ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਫਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਗਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਤੇ  ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੇ  ਸਾਹ ਲਿਆ , ਚਮਨ ਲਾਲ ਜੀ ਆਖਦੇ ਨੇ, ” ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ …ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ , ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣ , ਕਿਓਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਰਸਾ ਹੈ । ” ਜਗਜੀਤ ਨੌਸ਼ਾਰਵੀ ਆਖਦਾ ਹੈ ਜਦ ਵੀ ਉਹ 3 – 4  ਵੇਰੀ ਆਇਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੰਦ ਹੀ ਪਾਇਆ ਹੈ  … ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ  ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ । …”ਜਿਥੇ ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ  ਮੈਂ ਚਮਨ ਲਾਲ ਜੀ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ ਉੱਥੇ ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰੱਖਦੀ ਸਾਂ ਤੇ ਦੂਜਾ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ , ਕਸੂਰ ਤੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ , ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਸਿਆਲਕੋਟ ਨੂੰ , ਤੇ ਲਾਹੋਰ ਪਿਆਰੇ ਲਾਹੋਰ ਤੋਂ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ …ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੁਦ ਚਮਨ ਲਾਲ ਨੇ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਂਗਲ ਲਾ ਕੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਦਿਮਾਗਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੇ  ਨੇ । ਤੇ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇੰਜ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਗਦਰ ਦੀ ਗੱਲ੍ਹ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਤੁਰਦਾ ਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦ ਫਾਰੂਕ ਤਰਾਜ਼ , ਚਮਨ ਲਾਲ ਰੇਸ਼ਮ ਤੇ ਮੈਂ ਬਰਕਲੇ ਮਿਲੇ ..ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਵਿਛੜਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ ਸੀ , ਅਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ  ….ਤੇ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ …ਸਿਰਫ ਇਨਸਾਨ ਨੇ  ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੇ …..ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਦੋਸਤ ….।
ਇਹ ਕਾਲਮ ਲਿਖਦਿਆ ਲਿਖਦਿਆਂ ਮੇਨੂੰ ਇਹ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕੀ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਰਹੀ ਬਲਕਿ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਲਈ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਿਖ ਰਹੀ ਹਾਂ , ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਹੈ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਿ ਜਦ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਤਾਂ , ਆਪਣੇ ਧਰਮ , ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਹਬ ਤੇ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੁਝ ਪਿਆਰ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ , ਬਥੇਰਾ ਖੂਨ ਬਹਾ ਲਿਆ ਹੈ , ਬਹੁਤ ਨਫਰਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ , ਬਥੇਰੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜਰੇ ਹਾਂ , ਵੇਲਾ ਹੈ ਮਿਲ ਬੈਠੀਏ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਆਈਏ , ਤੇ ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ ਦੁਨੀਆ  ਬਣਾਈਏ । ਜਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਹੋਵੇ , ਕੋਈ ਸੁਫਨਾ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਰੂਹ ਲਗਾ ਦਈਏ ।
ਸਵੇਤਾ ਨਸੀਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਨੂੰ ਲੋਕ ਰਾਜ ਦੀ ਇਹ ਨਜ਼ਮ  ਯਾਦ ਆਓਂਦੀ ਹੈ :
ਕੀ ਪਛਾਨ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਦੱਸਾਂ
ਨਾ ਮੈਂ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਂ
ਨਾ ਮੈਂ ਸਿਖ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ
ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਚੋਰ…..       

ਚਮਨ ਜੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਇਹ ਦੋ ਤਿੰਨ ਬਿਤਾਏ ਹੋਏ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਯਾਦ ਰਹਿਣਗੇ । ਰੱਬ ਕਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਤੱਸਵਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆਰ ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਮਿਲੇ , ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਵੋ । ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸੀ ਜਦ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਕਾਫੀ ਪੀਂਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ, ਫਾਰੂਕ , ਰੇਸ਼ਮ ਤੇ ਮੈਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ , ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਅਸੀਂ ਸੀ , ਇਕ ਮਿੰਟ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋਚਿਆ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ , ਮੁਸਲਿਮ ਤੇ ਸਿੱਖ ਹਾਂ । ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਾਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਸੀ , ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਈਏ, ਤੇ ਕਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਦੀ ਜੁਦਾ ਨਾ ਹੋਏ ਹੋਈਏ  । ਕੀਮਤੀ ਪਲ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਭਿੰਨੀ ਭਿੰਨੀ ਖੂਸ਼ਬੂ ਸੀ , ਸਾਡੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸੀ , ਬਠਿੰਡੇ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੇਤਾ ਸੀ , ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਹਰੇ ਭਰੇ ਖੇਤ , ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਰੌਨਕ ! ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ , ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਮਖੌਲਾਂ ਤੇ ਹੱਸਦੇ , ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੱਸੀ ਪੀਂਦੇ , ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਬਰਿਆਨੀ ਖਾਂਦੇ ਤੇ ਹੋਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕੀ ਕਰਦੇ !! ਸ਼ਾਲਾ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਓਂਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖੁੱਲੇ ਰਹਿਣ  ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਪੋਇੰਟ ਬਾਰੇ ਦਸਿਆ ਸੀ !!!       

 

 

  From:  sanjhapunjab.net