Columns

 (Scroll down to read in Gurmukhi)

 

پنجابی لئی تھلے رول کرو

ਸੁਫਨੇਗਰ سْفنے گر

 

خالد محمود

”دونوں پنجاب کدیں وی اک نہیں ہو سکدے ، تے نہ ہونے چاہیدے ہن ، ایہہ محض اک جذباتی گل اے . بھرم بنیا ہویا ہے ، بنیا ہی رہن دیو ، دونوں پنجاب اک دوجے دے واسطے دور دے ڈھول ہن تے دور دے ڈھول ہی سہاونے ہندے ہن ، باقی رہیا ماں بولی دا رولا ، جنا مرضی پائی جاؤ ، توڑی دی پنڈ وگدے پانی وچ کھل گئی ہے ..ہن تیلا تیلا اکٹھا کرنا مشکل ہے ۔ ” : ایہہ میں نہیں آکھدی …ایہہ کمینٹس ہرمیت سنگھ نے میرے ‘ سلیمان ‘ کالم تے دتے سن ۔ اس وچ کجھ حد تکّ سچائی وی ہے پر ایہہ پورا سچ نہیں ، صدیاں توں دیساں دیاں حدا ںبدلدیاں آئیاں ہن ، تے بدلدیاں رہن گیاں ۔ چلو اک ہونا نا ممکن سہی ، پر اسیں اپنے دلاں ‘چ تاں نیڑے آ سکدے ہاں ، اک دوجے نوں جپھی تاں پا سکدے ہاں ، تے سچی گلّ تاں ایہہ ہے کی کدیں وی کجھ ناممکن نہیں ہندا ۔
ہرمیت ، بھاویں توں ٹھیک ہی آکھداں ہوویں ، پر دوست کجھ وی ناممکن نہیں ۔ میرے دو تنّ پاکستانی دوستاں نے مینوں لکھیا ہے کہ اوہ گورمکھی سکھ رہے ہن تاں جو میرے کالم نوں گورمکھی وچ پڑھ سکن ، اس نوں کی آکھیں گا توں ؟ اوہناں وچوں اک نے کیہا ہے کہ جنی مرضی دیر لگّ جائے اوہ ہولی ہولیگورمکھی وچّ ہی پڑ ھے گا میرا کالم ۔ کجھ نے میتھوں پچھیا ہے کہ جے میں اوہناں نوں کوئی ویب سائیٹ دسّ سکدی ہوواں، جس توں اوہ گورمکھی سکھ سکن ؟ ایہہ شاید میری زندگی دی سبھ توں بہوں ملی سوغات تے کمائی ہے جو میرے نویں دوستاں تو علاوہ، مینوں اس سال ملی تے اس توں زیادہ ہور کجھ وی قیمتی نہیں ہو سکدا ۔ شاید تینوں لگدا ہووے کہ ایہہ مٹھّ کو لوک کی کر سکدے نے ، پر یارا سوچ کے دیکھ کی ایہہ شروعات لئی کافی نہیں ؟ توں سنیا وی ہووے گا دوست، کہ اک بوند پانی دی وی بہت اہمیت ہندی ہے ، بوند۔ بوند نال گھڑا بھر جاندا ہے ۔ تے جے ماروتھلاں ‘چ سفر کر رہے کسے راہی نوں پچھ کے ویکھیں تاں اوہ دسے گا کہ دو بوند پانی دی کی قیمت ہے ؟ ایہہ کجھ کو بوندا ہی سہی ، پر سانجھا پنجاب تے فیس بک راہیں ایہہ ساڈے ساریاں ولوں اک بہت اہم گھٹنا ہے، بھاویں مٹھّ کو لوک ہی ہن ، کہ واہگے توں اس پار کئیاں نے گورمکھی سکھنّ دی کوشش شروع کیتی تے اس پار کئی لوک فارسی لپی سکھ رہے نے تاں جو اوہ اپنے دوستاں دیاںلکھتاں پنجابی لپی وچ پڑھ سکن ۔
اک ہون دے کی معنے نے ؟ اسیں اک دوجے دے دلاں دے نیڑے آ جائیے ، اک دوجے نوں مل سکیئے ، یاراں دے گل لگ سکیئے ۔ لکیراں تاں دلاں وچ ہندیا ںنے تے جے دلاں وچ فاصلے نہ ہون تاں ایہہ کنڈیالیاں واڑاں کی کر لین گیاں ؟ لوڑ ہے جاگن دی ، دلاں وچ محبت دے بیج بیجن دی تاں جو ساڈے بچے ایہناں پنگردیاں کرومبلاں نوں نال لے کے جمن ۔ ایہہ میرا ذاتی خیال ہے ۔ اسیں جاگ جائیے جے ، کی کر لین گیاں سرکاراں ؟
اسے طرحاں ہی میرے کالم دے اگلے ہیرو خالد محمود سوچدے ہن ۔ سوچدے ہن کہ حالَ دی گھڑی اج دے حالات ویکھدیاں اک ہونا بہت اوکھا لگدا ہے ، پر ہاں اینی کو کھل تاں ضرور ہونی چاہیدی ہے کہ میں اپنی کار’ چ بیٹھاں تے چپّ کرکے آپنیاں بزرگاں دی دھرتی فروزپور جا آواں ، میرا جی کرے میں کسے ایتوار جاں چھٹی والے دن امرتسر گیڑا کڈھ سکاں تے اسے طرحاں ہی جے کوئی ادھر لاہور دی فضا وچ ساہ لینا چاہے ، اتھوں دیاں گلیاں تے سڑکاں تے گھمنا چاہے، لاہوریاں دی مٹھی پنجابی نوں سننا چاہے ، اوہناں دے گلّ لگن دی سکّ کردا ہووے تاں اوہ وی آ سکے ۔ تے کون ہے جو ایہہ سپنا نہیں ویکھدا ؟
اس توں پہلاں کہ میں اپنے کالم وچ تہاڈی پوری ملاقات خالد جی نال کراواں ، میں اپنے ساریاں اوہناں پاٹھکاں دا تہہ دلوں شکریہ کردی ہاں ،جہناں میرے نال ‘ سلیمان ‘ توں ‘ احد ‘ تکّ دا چھوٹا جیہا سفر تہہ کیتا ۔ ہر اک دے کمینٹ میں پڑھے ہن ، تے ایہہ میں محسوس کیتا ہے ، کہ پڑھن والیاں دے دلاں وچ پنجابی تے پنجابیت لئی کنا پیار ہے ، تے اس کر کے اسیں کنا اک دوجے نال جڑے ہوئے ہاں تے ہور وی کنا جڑ سکدے ہاں ۔ ہن جد میں اپنا کالم لکھن بیٹھدی ہاں تاں بھاویں ساریاں دیاں دعاواں میرے نال نال نے پر پھر وی مینوں گھبراہٹ ہو رہی ہے ۔ اس گلّ دی گھبراہٹ کہ میں اپنی قلم، کالم ، کردار تے پاٹھکاں نال پورا انصاف کر وی سکاں گی جاں نہیں ۔
کتے اک وار پڑھیا سی بلراج ساہنی جو کہ فلم جگت دے مشہور کلاکار تے پنجابی دے لکھاری سن ، پہلوں پہل اوہناں ہندی وچ لکھنا شروع کیتا سی ۔ جد اوہ شانتی نکیتن وچ پڑھاندے سن تاں اوہ رابندرناتھ ٹیگور نوں ہندی دے سالانہ جلسے لئی سدا پتر دین گئے تاں گلاں گلاں وچ ہی گرودیو ٹیگور نے اوہناں توں پچھ لیا کہ پڑھاؤن توں علاوہ اوہ کی کردے نے تاں بلراج ساہنی نے جواب دتا کہ اوہ ہندی وچ لکھدے نے ۔
” پر تیری ماں بولی تے ہندی نہیں ۔ توں پنجابی ہیں ! توں پنجابی وچ کیوں نہیں لکھدا ؟ ”
اس ویلے بلراج ساہنی نوں لگیا کہ ٹیگور تنگدلی دی گلّ کر رہے نے ۔ اوہناں آکھیا، ” کہ پنجابی تاں صرف پنجاب’چ ہی بولی جاندی ہے جد کہ ہندی سارے ملک وچ، تاں میں صرف اک صوبے لئی ہی کیوں لکھاں ؟ سارے دیش لئی کیوں نہیں ؟ ”
خیر گلّ نوں چھوٹی کردی ہاں ، جدوں بلراج ساہنی اٹھ کے باہر جان لگے تے جو گلّ ٹیگور نے آکھی ،اوہ گلّ تاں جویں بلراج ساہنی نوں لڑ ہی گئی تے اوہ گلّ اوہناں نوں تیر وانگ لگی ۔ اس گلّ نے جویں بلراج ساہنی دی بانہہ پھڑ کے بٹھا لیا ہووے تے اوہناں دے دسن مطابق کئی سالاں تکّ اوہناں نوں ستاؤندی رہی اوہ ایہہ سی کہ ، ” اک کنجری (ویشوا) بھاویں ساری دنیا دی دولت حاصل کر لوے پر پھر وی اس نوں عزت نہیں ملدی ۔ اس طرحاں جد تسیں اپنی ساری عمر اک اوپری زبان وچ لکھدیاں گوا لیندے ہو تاں نا تے تہاڈے لوک ہی تہانوں اپناؤن گے ، تے نا ہی اوہ لوک جنہاں دی زبان وچ تسیں لکھدے آئے ہو ۔ اس توں پہلاں کہ تسیں دوجیاں نوں جتن وچ اپنا ویلا گوا لوو ، بہتر ہے کہ تسیں آپنیاں لوکاں دا دل جتو ۔” اس توں بعد بھاویں اوہ ہندی فلماں وچ ساری عمر کم کردے رہے ، پر پھر اوہناں مڑ ہندی وچ کدے نا لکھیا تے ساری عمر اوہناں دیاں لکھتاں اسیں پنجابی وچ ہی پڑھدے رہے ۔ مردے دم تکّ اوہ پنجابی وچ ای لکھدے رہے ۔
اسے طرحاں ہی کجھ محمود خالد جی محسوس کردے نے جد اوہ مینوںآکھدے نے کہ اوہ اپنے آپ وچ بہت شرمندگی تے بے عزتی محسوس کردے نے کہ بھاویں پنجابی پوری دنیا وچ بولیاں جاندیاں زباناں وچوں دسویں نمبر تے ہے پر دوجے پاسے پنجابی نوں پنجابی ہی نہیں پڑھ سکدے تے اس نوں اس دا بندا حق اپنی ہی مٹی وچ نہیں ملدا ۔ اوہناں نوٹ کیتا کہ دسویں نمبر تے بولی جاندی زبان دا اپنی ہی بولی وچ کوئی انسائیکلوپیڈیا نہیں سی ۔ اکتوبر 2008 توں لے کے ہن تکّ اوہناں اپنا دھیان اس گلّ تے لایا ہویا ہے ۔ اوہناں دی محنت تے لگن صدقہ ہن پنجابی بارے سوچنا تسیں 281 وکیپیڈیا wikipedias تے دیکھ سکدے ہے ۔ تے ہن ایہہ وکی پیڈیا کوانٹٹی ( Quantity ) پکھوں 98 پزیشن تے ہے تے کوآلٹی ( Quality ) پکھوں 71 وی تھاں تے ہے ، ایہہ ویروا خالد جی دے مطابق ہے ۔
ایہہ اک مان تے خوشی دی گلّ ہے کہ اس وکی پیڈیا تے پوری دنیا توں لگّ بھگّ 19000 لوک ہر روز حاضری بھردے ہن ۔ پر اتھے ہی ایہہ بے حدّ دکھ تے شرم دی گلّ ہے کہ اس زبان نوں اپنے ہی وطن تے اپنے ہی لوکاں وچ اس نوں واجب حق حاصل نہیں ہو رہا ۔
اوہ مینوں دسدے نے کہ اس ویلے دنیا وچ سبھ توں ودھیا تے چنگا انسائیکلوپیڈیا جرمن زبان وچ ہے ، تے ایہہ اوہناں دا سفنہ ہے کہ ، جس پنجابی دے انسائیکلوپیڈیا تے اوہ کم کر رہے نے ، اسے نوں وی ایسے مقام تے لیا سکن ۔ میرے اس سوال تے کہ اوہناں نے پنجابی کتھوں تکّ پڑھی ہے ، تاں اوہ دسدے نے کہ، ” اس نوں مینوں پڑھن دی کی لوڑ ہے ، ایہہ میرے خون وچ وسدی ہے ۔” تے مینوں احساس ہویا کہ میں شاید غلط سوال پچھیا سی ۔ جے میں کہاں کہ اس ویلے اوہناں دی سبھ توں وڈی حسرت کی ہے تاں مینوں پورا یقین ہے کی اوہ ایہی کہن گے کے اوہ دنیا دیاں قوماں وچوں پنجابی نوں تے پنجابی بولی نوں اس سخر تے دیکھنا چاہندے نے کہ باقی دنیا ساڈے ولّ دھیان دیوے تے سانوں اس دنیا وچ پوری عزت ملے تے اسیں پنجابی وجوں سر اچا کر کے مان نال تر سکیئے ۔ پنجابی پنجابی کہاؤن وچ فخر محسوس کرے ۔
جد کوئی وی جاں میں ہی پنجابی بارے گلّ کردے ہاں تاں اس دا قطعی مطلب نہیں کہ سانوں دوجیاں زباناں نہیں سکھنیاں چاہیدیاں ۔ سچ تاں ایہہ ہے کہ جد تسیں کوئی دوجی زبان سکھدے ہو تاں تسیں صرف اوہ زبان ہی نہیں سکھدے پر اس زبان دے نال نال تسیں اس بولی والیاں دا پورا کلچر ، سارا اتہاس تے اک پورا نویکلا نظریہ وی سکھدے ہو تے جدوں کہ ٹیکنولوجی نے پوری دنیا نوں اک گلوبل پنڈ وانگ بنا دتا ہے تاں ساڈے لئی کئی کئی زباناں وچ مہارت کرنا ضروری وی ہو گیا ہے پر سانوں اپنی پچھان کدی نہیں بھلنی چاہیدی ۔ بھلا اپنی ماں توں تسیں کیوں تے کویں منہ موڑوگے ؟ تسیں اپنی ماں بولی نوں ماں دی چھاتی توں دودھ چنگھدیاں ہویاں اس دیاں لوریاں ، اس دے لاڈ تے اس دیاں پیار بھجیاں گاہلاں توں سکھیا ہے ۔ کی کمی سی تہاڈے ماں دے دودھ وچ کی تسیںاج اپنی زبان منکر ہو کے اس زبان نوں ترجیح دیندے ہاں جو سرکاراں نوں جاں سیاسی لوکاں نوں پْجدی اے ؟ ساڈی روح وچ ایہہغلامی کیوں ؟ جد میں ایہہ آکھدی ہاں تاں اس وچ میں ، اسیں سارے شامل ہاں ۔
خالد محمود جی دے ناں بارے سوچدی ہاں تاں پاؤندی ہاں کہ خالد اک عربی لفظ ہے تے اس دا مطلب ہے امر تے سدیوی تے محمود وی اک عربی لفظ ہے تے اس دے مہنے تاں ساریاں نوں پتہ ہی ہے ؛ اوہ جس دی تعریف کیتی جا سکے تے محمود جی دے کم نوں دیکھدی ہاں تاں سوچدی ہاں کہ اوہناں دا کم وی نہ بھلایا جان والا ہے تے سلاہن جوگا ہے ۔
اوہناں مینوں لکھیا تے دسیا کہ اوہناں دا جو دوجا پروجیکٹ ہے پنجابی دیاں کہاوتاں اکٹھیاں کرن دا تے ایہہ کم اوہناں نے شروع کیتا ہویا ہے، تے اس توں وکھ اوہ ایہہ وی کر رہے نے کہ دنیا دے مشہور لوکاں دیاں کہاوتاں نوں پنجابی وچ التھا ( ٹرانسلیٹ ) کر رہے ہن تے اک تھاں اکٹھا کر رہے ہن ۔ ایہہ کم اجے مڈھلی سٹیج تے ہے ۔ میں اس سائیٹ تے گئی وی ساں پر کیوں کہ ایہہ پنجابی (فارسی) لپی وچ ہے مینوں کجھ خاص سمجھ نہیں لگی ۔ خالد جی کالج وچ پڑھاؤندے نے پر پھر وی اینی رجھیویں بھری زندگی وچوں وقت کڈھ کے اپنے خود دے بل بوتے تے اینی محنت تے اینے سارے کم کر رہے ہن ۔ یقیناً ایہہ ساڈے ساریاں ولوں تعریف تے احترام دے حقدار ہن ۔ جس کم نوں کرواؤن دا فرض سرکار دا بندا ہے اوہو جہے کم لوک خود آپ کر رہے ہن ۔ تیجا پروجیکٹ اوہناں چھیڑیا ہویا ہے ، اوہ ہے انٹرنیٹ تے پنجابی ڈکشنری ؛ ایہہ کم وی اوہناں ہنے ہی شروع کیتا ہے ۔ خالد جی اک چنگے فوٹوگرافر وی نے ، تے اوہناں اپنے سائیٹس تے پنجاب کلچر دیاں بہت بہت سوہنیاں تصویراں پائیاں ہن ، جو کہ اپنے آپ وچ لاجواب ہن
اپنے بارے اوہناں فیس بک تے ہی لکھ بھیجیا ہے کہ ، ” میں بھاویں کارٹوگرافر نہیں ہاں پر مینوں نقشیاں نال عشقَ ہے تے شاید اوہ پہلے انسان نے جنہاں نے پنجاب دیاں وکھ وکھ بولیاںدی بنیاد تے پنجاب دا نقشہ بنایا ہے ۔ میں تاں حیران ہی رہِ گئی کہ پنجابی دیاں اینیاں بولیاں ہن ۔ میں تاں سوچدی سی کہ بسّ ماجھے ، مالوے تے دوآبے وچ جو فرق ہے تھوڑھا جیہا بسّ اوہی ہے جویں کہ ‘ سی گا ‘ تے ‘ ہے ‘ جاں ‘ تی ‘ نکے نکے جہے فرق ۔ احساس ہویا کہ اپنی بولی پنجابی ، اس دے اتہاس تے اس دیاں بولیاں بارے میں کنا گھٹّ جاندی ہاں ۔ میں اک وار پھر خالد جی دے فیس بک دے پروفائل صفحے تے جاندی ہاں اس نقشے نوں دیکھن لئی ، تے پتہ لگدا ہے گھٹو گھٹّ 19 – 20 ڈائلیکٹس ہن پنجابی دیاں ، جویں کہ ریاستی ، بھٹیانی ، ملوئی، دوابی ، پوٹھوہاری ، کانگڑی ، جھانگوی ، ملتانی ، پہاڑی تے کئی ہور ۔ مینوں احد رندھاوا نے دسیا تاں سی کہ اوہ پنجابی دیاں چار بولیاں بول لیندا ہے ، خیال نہیں آیا کہ اس نوں کہاں کہ بول کے دکھا ، ہن پھر اس نوں کسے دن پھڑانگی تے آکھانگی اڈّ اڈّ ڈائلیکٹس وچ بول کے دکھا کہ ، ” میں پنجابی ہاں ، تے مینوں پنجابی نال پیار ہے، پنجابی نال مینوں عشقَ ہے ، ایہہ میری نسّ نسّ وچ لہو بن دوڑدی ہے ۔ ” ، اس نوں چاراں بولیاں وچ کویں کہیں گا ؟ تے ایہہوی بول کے دکھا کہ ، ” میں اپنے سارے دوستاں نوں جی جان نال پیار کردا ہاں ۔ ”
خالد جی دی سائنس وچ وی پوری دلچسپی ہے ، اوہناں اپنیاں کجھ ویڈیؤز وی فیسبک راہیں بھیجیاں اپنے پتر تے دھی دی سائنس دے تجربے کردیاں دیاں ، بے حدّ پیاری تے مٹھی پنجابی بولدے نے ۔
مینوں اس گلّ دی بے حدّ خوشی ہوئی ہ اوہ صرف خود پنجابی وچ ہی نہیں گلّ کردے پر آپنیاں بچیاں وچ وی پنجابی لئی پیار بھردے نے ۔ اوہناں دے ہم سفر وی اک ٹیچر نے ، اس طرحاں سارے گھر وچ اک پڑھائی لکھائی دا ماحول ہے ۔
اوہناں دا اپنا ناں تاں بھاویں اسلامک ہے پر اوہناں اپنے بچیاں نوں بڑے ہی خوبصورت پنجابی ناں دتے ہن ، جویں کہ دھی دا ناں کیسر ، بیٹیاں دے ناں نے ، سانول تے دانش ۔ مینوں تاں ایہہ ناں بہت ہی چنگے لگے ۔ میں محمود جی نوں پچھ گھلدی ہاں کہ اوہ اپنے آپ نوں پہلوں مسلم سمجھدے نے جاں پنجابی ؟ ، تاںاوہ لکھدے نے کہ ، ” پنجابی ” ۔ اوہ سوچدے نے کہ جے میں چنگا انسان ہاں تاں میں آپے ہی چنگا مسلم وی ہو جاواںگا ۔ پر ایہہ اوہناں دی وڈی سمجھ تے فراخ دلی ہے کہ اوہ اپنے آپ نوں پہلوں پنجابی سمجھدے نے تے کسے دھرم دے ناں تے اک پاسے نہیں کھلوندے ، جو کہ اجوکے سمیں دی سبھ توں وڈی لوڑ ہے ۔ اس جذبے دی سانوں دوہاں پاسے بہت لوڑ ہے کہ اسیں پہلوں پنجابی ہاں تے پھر کجھ ہور ۔
خالد جی اس گلّ ولّ پورا دھیان دے رہے ہن کہ اوہناں دے بچیاں نوں پنجاب بارے ، اس دے اتہاس بارے ، تے اس بولی بارے پورا پتہ ہووے ۔ اوہناں دے وڈے پتر نے سدا کور تے اک لیکھ لکھیا ہے جو کہ پنجابی انسائیکلوپیڈیئے تے پایا ہویا ہے تے تسیں اس نوں اوتھوں پڑھ سکدے ہو ۔
خالد جی نوں بابا بلہے شاہ ، میاں محمد شاہ بخش پڑھنا چنگا لگدا ہے ۔ اس گلّ دی مینوں بہت خوشی ہوئی جد مینوں پتہ لگیا کہ چڑھدے پنجاب وچوں اوہناں نوں خشونت سنگھ بہت چنگے لگدے ہن ، کیوں کہ میرے وی اوہ ہمیشہ پسندیدہ لکھاریاں وچوں رہے ہن ۔ چڑھدے پنجاب وچوں اوہناں نوں سریندر کور تے گرداس مان وی بہت پسند نے ۔
ایہہ تھوڑا جیہا میں خالد جی بارے جاندی ہاں ۔ زیادہ گلّ نہیں ہوئی ، سمیں وکھ وکھ تے اوہ وی اپنے کالج وچ رجھے ہوئے تے میرا وی اس ویلے سکول ‘چ بے حدّ کم ۔ پر یقین نال کہہ سکدی ہاں کہ اوہ بہت ہی ودھیا کم کر رہے نے تے پنجابی زبان اس گلّ لئی اوہناں دی ہمیشہ ہی دیندار رہیگی ۔ ربّ کرے اوہناں دا ایہہ سپنا کہ اوہناں دی انسائیکلوپیڈیا نمبر اک تے ہووے تے پنجابی دنیا دیاں قوماں وچ سر کڈھ کے تر سکے تے اپنی پنجابی ہون دی پچھان بناؤن وچ کامیاب ہووے
مینوں اس گلّ دا اوہناں توں ہی پتہ لگیا کہ موگا تے فروزپور دے کجھ علاقے نوں کالسیا ریاست آکھیا جاندا سی کسے ویلے ، اوہناں دے ابا موگے توں سن تے امی جان چڑکّ پنڈ توں نے تے دوویں تھاں ادھرلے پنجاب وچ ہن ۔ تے ساڈے ساریاں دے من وچ ایہہ جان کے ضرور توخلا ہویا وی ہووےگا تے ہونا وی چاہیدا ہے کہ اوہ ساتھوں کویں اڈّ ہن ؟ تے کیوں ؟ لوک راج جی دے کہن مطابق :
مذہباں دے ناں تے ونڈ ہو کے
اسیں ہوئے بہت خوار نی ماں
اایہہ وی دعا کردی ہاں کی اوہ اپنی گڈی وچ بیٹھن تے اک دن آ اپنی ماں دے پنڈ چڑکّ پجّ جان ۔ دوہاں دیشاں نوں اسیں اینا نیڑ لیے سکیئے کہ عمران نامی اپنا موٹر سائکل چکے تے امرتسر اپنی ماں لئی پاپڑ وڑیاں لین آ جاوے جاں اپنے ویاہ لئی جاگو دا سامان خریدن آ جاوے ۔ تے اگوں ہرمیت اس نوں گرداس مان دے کنسرٹ لئی روک لوے تے دوہے ، ” امرتسر دیاں سڑکاں تے گاؤندے پھرن ، ” اپنا پنجاب ہووے …تے وڈی بے بے دا ساگ کھان….” اس طرحاں وی ہووے کہ میں گیتکا نوں لے کے لاہور دے انارکلی بازار وچوں کپڑے لین جاواں ، جاں پھر بسنت دی سوہنی سوہنی رتّ وچ لاہوریاں نوں پتنگ اڈادنا دیکھن جاواں ، تے ایتھے پھجے دے پاوے کھان بیٹھ جائیے۔ لاہور دے یاراں دوستاں دیاں باہاں وچ میں ہوا وانگ لہراواں ۔ اس طرحاں لکھدیاں مینوں اقبال پاٹھک یاد آؤندا ہے ، جد اوہ آکھدا ہے ، سپنے نے چنگے نے پڑھنے چنگے لگدے نے ، سپنیاں نوں ساڈے بھوکھ دے بچیاں لئی سانبھؤ ۔ پر کی کراں دوست سفنے تاں آؤندے ہی نے ، جے آؤندے نے …تاں کوئی سچ وی ہووےگا ۔ آؤ اسیں سارے مل کے دعا کریئے کے لہندے پنجاب ہور ونڈیاںنا پیں تے پنجابی بولی نوں اس دا بندا حق ملے ۔ سانجھ دا جو سپنا اسیں دیکھدے ہاں ایہہ کجھ نہ کجھ تاں ضرور پورا ہووے ۔ نکی دا خواب : میں جانا واہگے پار نی ماں
میں تکنا اوہ سنسار نی ماں
دادی دا ترننجن سجدہ سی
دادے دا ترلا پھبدا سی
ماں جائیاں دی روح اوتھے اے
نانے دا کھوہ وی اوتھے اے
جتھے نانی بات سناندی سی
میں تکنا اوہ گھر بار نی ماں
اسیں ڈھاؤنی چندری واڑ نی ماں
پھر کرنا اک گھر بار نی ماں
آمین
 
ਗੁਲਸ਼ਨ ਦਿਆਲ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕਾਲਮ
خالد محمود ਖ਼ਾਲਿਦ ਮਹਿਮੂਦ

ਪੰਜਾਬ ਕਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ , ਤੇ ਨਾ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ , ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਭਾਵੁਕਤਾ ਹੈ . ਭਰਮ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ , ਬਣਿਆ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ , ਦੋਨੋਂ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਦੂਰ ਦੇ ਢੋਲ ਹਨ ਤੇ ਦੂਰ ਦੇ ਢੋਲ ਹੀ ਸੁਹਾਵਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਬਾਕੀ ਰਿਹਾ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਰੌਲਾ , ਜਿੰਨਾਂ ਮਰਜ਼ੀ  ਪਾਈ ਜਾਓ , ਤੂੜੀ ਦੀ  ਪੰਡ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਖੁੱਲ ਗਈ ਹੈ ..ਹੁਣ ਤੀਲਾ ਤੀਲਾ ਇੱਕਠਾ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ । ” ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਆਖਦੀ …ਇਹ ਕਮੈਂਟਸ ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਰੇ ‘ ਸੁਲੇਮਾਨ ‘ ਕਾਲਮ ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ 

ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਚਾਈ  ਵੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ , ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਦੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾ ਬਦਲਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ , ਤੇ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ । ਚਲੋ ਇੱਕ ਹੋਣਾ ਨਾ ਮੁਮਕਿਨ  ਸਹੀ , ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ ‘ਚ ਤਾਂ ਨੇੜੇ ਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂ , ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਤਾਂ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ , ਤੇ ਸਚੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕੀ ਕਦੀ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾਮੁਮਕਿਨ  ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ।
ਹਰਮੀਤ , ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਠੀਕ ਹੀ ਆਖਦਾਂ ਹੋਵੇ , ਪਰ ਦੋਸਤ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾਮੁਮਕਿਨ  ਨਹੀਂ । ਮੇਰੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ  ਮੇਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖ  ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਾਲਮ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ  ਪੜ੍ਹ ਸਕਣ , ਇਸ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖੇਂਗਾ ਤੂੰ ?  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ  ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇਰ ਲੱਗ ਜਾਏ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ  ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨਗੇ ਮੇਰਾ ਕਾਲਮ । ਕੁਝ ਨੇ ਮੇਥੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੈਬਸਾਈਟ ਦੱਸ ਸਕਦੀ ਹੋਵਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖ ਸਕਣ  ?  ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਸੁਗਾਤ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ  ਹੈ  ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਵੇਂ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋ ਇਲਾਵਾ, ਮੇਨੂੰ ਇਸ ਸਾਲ ਮਿਲੀ  ਤੇ  ਇਸ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਮਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ । ਸ਼ਾਇਦ ਤੇਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਹ ਮੁੱਠ ਕੁ ਲੋਕ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਨੇ , ਪਰ  ਯਾਰਾ ਸੋਚ ਕੇ ਦੇਖ … ਕੀ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ? ਤੂੰ ਸੁਣਿਆ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ ਦੋਸਤ,  ਕਿ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਬੂੰਦ – ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਘੜਾ ਭਰ ਜਾਂਦਾ  ਹੈ । ਤੇ ਜੇ ਮਰੁੱਥਲਾਂ ‘ਚ ਸਫਰ ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਵੇਖੇਂ ਤਾਂ ਉਹ ਦਸੇਗਾ ਕਿ ਦੋ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਦੀ  ਕੀ ਕੀਮਤ ਹੈ ?  ਇਹ ਕੁਝ ਕੁ ਬੂੰਦਾ ਹੀ ਸਹੀ,  ਪਰ ਸਾਂਝਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਫੇਸਬੁਕ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਡੇ  ਸਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ  ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾ  ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮੁੱਠ ਕੁ ਲੋਕ ਹੀ ਹਨ ,  ਕਿ ਵਾਘੇ ਤੋਂ ਉਸ ਪਾਰ ਕਈਆਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖੱਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਸ ਪਾਰ ਕਈ ਲੋਕ ਪਰਸ਼ੀਅਨ ਸਕਰਿਪਟ ਸਿਖ ਰਹੇ ਨੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀਆਂ   ਲਿਖਤਾਂ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਸਕਣ ।


ਇੱਕ ਹੋਣ ਦੇ ਕੀ ਮਾਇਨੇ ਨੇ ? ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੇ  ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਈਏ , ਇੱਕ  ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕੀਏ , ਯਾਰਾਂ ਦੇ ਗਲ ਲਗ ਸਕੀਏ । ਲਕੀਰਾਂ ਤਾਂ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆ ਨੇ ਤੇ ਜੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਫਾਸਲੇ  ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਹ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਵਾੜਾਂ ਕੀ ਕਰ ਲੈਣਗੀਆਂ ? ਲੋੜ ਹੈ ਜਾਗਣ ਦੀ , ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਦੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੰਗਰਦੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜੰਮਣ । ਇਹ ਮੇਰਾ ਜ਼ਾਤੀ ਖਿਆਲ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਜਾਗ ਜਾਈਏ ਜੇ , ਕੀ ਕਰ ਲੈਣਗੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ?
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਕਾਲਮ  ਦੇ ਅਗਲੇ ਹੀਰੋ ਖਾਲਿਦ ਮਹਿਮੂਦ ਸੋਚਦੇ ਹਨ । ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕੀ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਅੱਜ ਦੇ ਹਾਲਤ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇੱਕ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਲਗਦਾ ਹੈ , ਪਰ ਹਾਂ ਇੰਨੀ ਕੁ  ਖੁੱਲ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ  ਮੈਂ ਆਪਣੀ  ਕਾਰ’ ਚ ਬੈਠਾਂ ਤੇ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਆਪਣਿਆਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ  ਦੀ ਧਰਤੀ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜਾ ਆਵਾਂ , ਮੇਰਾ ਜੀ  ਕਰੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਐਤਵਾਰ ਜਾਂ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗੇੜਾ ਕਢ ਸਕਾਂ  ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ  ਜੇ ਕੋਈ ਇਧਰ  ਲਾਹੋਰ ਦੀ ਫਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਚਾਹੇ , ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ  ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਘੁੰਮਣਾ ਚਾਹੇ, ਲਾਹੋਰੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੇ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੱਲ ਲੱਗਣ ਦੀ ਸਿੱਕ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ  ਵੀ ਆ  ਸਕੇ  । ਤੇ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ?
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਾਲਮ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਖਾਲਿਦ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰਾਵਾਂ , ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਤਹਿ ਦਿਲੋਂ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ,ਜਿਹਨਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ‘ ਸੁਲੇਮਾਨ ‘ ਤੋਂ ‘ ਅਹਦ ‘ ਤੱਕ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਫਰ ਤਹਿ ਕੀਤਾ । ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਕਮੈਂਟ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹੇ  ਹਨ ,  ਤੇ ਇਹ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਕਿ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ  ਹੈ , ਤੇ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਜੁੜ  ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।  ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਾਲਮ ਲਿਖਣ ਬੈਠਦੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਨੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਹੋ ਰਹੀ  ਹੈ । ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਲਮ, ਕਾਲਮ , ਕਿਰਦਾਰ ਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰ ਵੀ ਸਕਾਂਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ।
ਕਿਤੇ ਇਕ ਵੇਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਜੋ ਕਿ ਫਿਲਮ ਜਗਤ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਲਾਕਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਸਨ , ਪਹਿਲੋਂ ਪਹਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਜਦ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਜਲਸੇ  ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਦੇਣ ਗਏ ਤਾਂ ਗੱਲਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰੂਦੇਵ ਟੋਗੋਰ ਨੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲਿਆ ਕਿ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਕੀ ਕਰਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਨੇ ।
” ਪਰ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ । ਤੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈਂ ! ਤੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦਾ ? ”
ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਟੈਗੋਰ ਤੰਗਦਿਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, ” ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ’ਚ ਹੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਸਾਰੇ  ਮੁਲਕ ਵਿਚ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਿਰਫ  ਇਕ ਸੂਬੇ ਲਈ ਹੀ ਕਿਓਂ ਲਿਖਾਂ ? ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ ? ”
ਖੈਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ , ਜਦੋਂ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਉੱਠ ਕੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਜੋ ਗੱਲ  ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਆਖੀ ,ਉਹ  ਗੱਲ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਨੂੰ ਲੜ ਹੀ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ । ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਜਿਵੇ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ , ” ਇਕ ਕੰਜਰੀ (ਵੇਸ਼ਵਾ) ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਲਵੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਕ ਓਪਰੀ  ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿਚ ਲਿਖਦਿਆਂ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਨਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਗੇ , ਤੇ ਨਾ ਹੀ  ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਦੇ ਆਏ ਹੋ । ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਗੁਆ ਲਵੋਂ , ਬੇਹਤਰ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤੋ ।” ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ , ਪਰ  ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਨਾ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ  ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੇ  ਰਹੇ । ਮਰਦੇ ਦਮ ਤੱਕ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਮਹਿਮੂਦ ਖਾਲਿਦ ਜੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਨੇ ਜਦ ਉਹ ਮੇਨੂੰ  ਲਿਖਦੇ ਨੇ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ  ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਤੇ ਬੇਇਜ਼ੱਤੀ ਮਹਿਸੂਸ  ਕਰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਜੁਬਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦਸਵੇਂ ਨੰਬਰ ਤੇ  ਹੈ ਪਰ  ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਬਣਦਾ  ਹੱਕ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ । ਉਹਨਾਂ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦਸਵੇਂ ਨੰਬਰ ਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਅਕਤੂਬਰ  2008  ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ  ਸਦਕਾ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਤੁਸੀਂ 281  ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ wikipedias ਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ  ਹੈ । ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ ਕੁਆਂਟਿਟੀ ( Quantity ) ਪਖੋਂ 98 ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਤੇ ਹੈ ਤੇ ਕੁਆਲਿਟੀ (  Quality )   ਪਖੋਂ  71 ਵੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੈ , ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਖਾਲਿਦ ਜੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੈ ।
ਇਹ ਇੱਕ ਮਾਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ ਤੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਲੱਗ ਭੱਗ 19000 ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਦੇ ਹਨ । ਪਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਤਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ  ਵਾਜਿਬ ਹੱਕ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ  ।
ਉਹ ਮੇਨੂੰ ਦਸਦੇ ਨੇ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਜਰਮਨ ਜ਼ੁਬਾਨ  ਵਿਚ ਹੈ , ਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਫਨਾ ਹੈ ਕਿ , ਜਿਸ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ  ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਤੇ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ , ਉਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਲਿਆ ਸਕਣ । ਮੇਰੇ ਇਸ ਸੁਆਲ ਤੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ  ਪੰਜਾਬੀ  ਕਿਥੋਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹੀ  ਹੈ , ਤਾਂ ਉਹ ਦਸਦੇ ਨੇ ਕਿ,  ” ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ  ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ , ਇਹ ਮੇਰੇ ਖੂਨ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ।” ਤੇ ਮੇਨੂੰ ਇਹਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ ਗਲਤ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ । ਜੇ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਸਰਤ  ਕੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕੀ ਉਹ ਇਹੀ ਕਹਿਣਗੇ ਕੇ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਿਖਰ ਤੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ  ਨੇ ਕਿ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਸਾਡੇ ਵੱਲ  ਧਿਆਨ ਦੇਵੇ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿਲੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਜੋਂ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕਰ ਕੇ ਮਾਣ ਨਾਲ  ਤੁਰ ਸਕੀਏ । ਪੰਜਾਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਉਣ ਵਿਚ ਫਖਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ ।
ਜਦ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਕਤਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ । ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਸਿੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ ਉਹ ਜ਼ੁਬਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦੇ ਪਰ ਉਸ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਬੋਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕਲਚਰ , ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਵੀ ਸਿੱਖਦੇ ਹੋ । ਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ  ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਕ ਗਲੋਬਲ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਈ ਕਈ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ – ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਭੁਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ । ਭਲਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਓਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜੋਗੇ ? ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੋਰੀਆਂ , ਉਸ ਦੇ ਲਾਡ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਿਆਰ ਭਿੱਜੀਆਂ ਗਾਹਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ । ਕੀ ਕਮੀ ਸੀ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਕੀ ਤੁਸੀਂ  ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਗਦੀਆਂ ਨੇ ? ਸਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਇਹ  ਗੁਲਾਮੀ ਕਿਓਂ ? ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਆਖਦੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਮੈਂ , ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਾਂ  ।
ਖਾਲਿਦ ਮਹਿਮੂਦ ਜੀ  ਦੇ ਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪਾਉਂਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਖਾਲਿਦ ਇੱਕ ਅਰਬੀ ਲਫ਼ਜ਼ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਅਮਰ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਮਹਿਮੂਦ ਵੀ ਇੱਕ ਅਰਬੀ  ਲਫਜ਼ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮਹਿਨੇ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ ; ਉਹ ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ  ਤੇ ਮਹਿਮੂਦ ਜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਨਾ ਭੁਲਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਸਲਾਘਾ ਯੋਗ ਹੈ ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ ਉਹ  ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਵਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ,  ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ ਕਿ  ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਉਲਥਾ ( ਟਰਾਂਸਲੇਟ ) ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇੱਕਠਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ । ਇਹ ਕੰਮ ਅਜੇ  ਮੁਢਲੀ ਅਵਸਥਾ ( ਸਟੇਜ ) ਤੇ ਹੈ । ਮੈਂ ਇਸ ਸਾਈਟ  ਤੇ ਗਈ ਵੀ ਸਾਂ ਪਰ ਕਿਓਂ ਕਿ ਇਹ ਪਰਸੀਅਨ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਵਿਚ ਹੈ ਮੇਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਈ । ਖਾਲਿਦ ਜੀ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਨੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਨੀ ਰੁਝੇਵੇਂ ਭਰੀ  ( busy ) ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚੋਂ ਵਕਤ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਬਲ ਬੁੱਤੇ ਤੇ ਇੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ । ਯਕੀਨਨ ਉਸ ਸਾਡੇ  ਸਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਰੀਫ਼ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ । ਜਿਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਕੰਮ ਲੋਕ ਖੁਦ ਆਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ । ਤੀਜਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਛੇੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ , ਉਹ ਹੈ ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ; ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੁਣੇ  ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ।  ਖਾਲਿਦ ਜੀ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵੇ ਨੇ , ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਈਟਸ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਕਲਚਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹਨ , ਜੋ ਕੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਲਾਜਵਾਬ ਹਨ
ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੇਸਬੁਕ ਤੇ ਹੀ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਕਿ , ” ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਕਾਰਟੋਗਰਾਫਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਪਰ ਮੇਨੂੰ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਉਪ ਬੋਲੀਆਂ ( ਡਾਇਲੈਕਟਸ ) ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ । ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੀ ਰਹਿ  ਗਈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ( ਡਾਇਲੈਕਟਸ ) ਹਨ । ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਬੱਸ ਮਾਝੇ , ਮਾਲਵੇ ਤੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ ਜੋ ਫਰਕ ਹੈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਬੱਸ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ ਸੀ ਗਾ ‘ ਤੇ ‘ ਹੈ ‘ ਜਾਂ ‘ ਤੀ ‘ ਨਿਕੇ ਨਿੱਕੇ  ਜਿਹੇ ਫਰਕ । ਇਹਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਪ (ਸਬ)  ਬੋਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਘੱਟ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ । ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਖਾਲਿਦ ਜੀ ਦੇ ਫੇਸਬੁਕ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਇਲ ਪੇਜ ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ ਉਸ ਨਕਸ਼ੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ , ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 19 -  20 ਡਾਇਲੈਕਟਸ ਹਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ , ਜਿਵੇ ਕਿ ਰਿਆਸਤੀ , ਭਟਿਆਣੀ , ਮਲਵਈ, ਦੁਆਬੀ , ਪੋਠੋਹਾਰੀ , ਕਾਂਗੜੀ , ਝਾਂਗਵੀ , ਮੁਲਤਾਨੀ , ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ । ਮੇਨੂੰ ਅਹਦ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ  ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ  ਬੋਲੀਆਂ ( ਡਾਇਲੈਕਟਸ ) ਬੋਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ , ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਾਂ ਕਿ ਬੋਲ ਕੇ ਦਿਖਾ , ਹੁਣ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਫੜਾਂਗੀ ਤੇ ਆਖਾਂਗੀ ਅੱਡ ਅੱਡ ਡਾਇਲੈਕਟਸ ਵਿਚ  ਬੋਲ ਕੇ ਦਿਖਾ ਕਿ , ” ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਂ , ਤੇ ਮੇਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਮੇਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਹੈ , ਇਹ ਮੇਰੀ ਨੱਸ ਨੱਸ ਵਿਚ ਲਹੂ ਬਣ ਦੌੜਦੀ ਹੈ । ” , ਇਸ ਨੂੰ  ਚਾਰਾਂ ਉਪ ਬੋਲੀਆਂ  (ਡਾਇਲੈਕਟਸ ) ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਕਹੇਂਗਾ ? ਤੇ ਇਹ   ਵੀ ਬੋਲ ਕੇ ਦਿਖਾ ਕਿ , ” ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਜੀ ਜਾਨ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ । ”
ਖਾਲਿਦ ਜੀ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੈ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਵੀਡੀਉਜ਼ ਵੀ ਫੇਸਬੁਕ ਰਾਹੀਂ  ਭੇਜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧੀ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ , ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਨੇ ।
ਮੇਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ  ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਖੁਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਪਰ ਆਪਣਿਆਂ ਬੱਚਿੱਆਂ ਵਿਚ  ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਪਿਆਰ ਭਰਦੇ ਨੇ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਸਫਰ ਵੀ ਇੱਕ ਟੀਚਰ ਨੇ , ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿਖਾਈ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੈ ।
ਉਹਨਾਂ ਦਾ  ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਇਸਲਾਮਿਕ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ , ਜਿਵੇਂ ਕਿ  ਧੀ ਦਾ ਨਾਂ ਕੇਸਰ , ਬੇਟਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨੇ , ਸਾਂਵਲ ਤੇ ਦਾਨਿਸ਼ । ਮੇਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਨਾਂ  ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗੇ ਲੱਗੇ । ਮੈਂ ਮਹਿਮੂਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਘਲਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਝਦੇ ਨੇ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ , ਤਾਂ  ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਨੇ ਕਿ , ” ਪੰਜਾਬੀ “  । ਉਸ ਸੋਚਦੇ ਨੇ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪੇ ਹੀ ਚੰਗਾ ਮੁਸਲਿਮ ਵੀ  ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ । ਪਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਤੇ ਫ਼ਿਰਾਖ ਦਿਲੀ  ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਝਦੇ  ਨੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਖਲੋਂਦੇ ,  ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕੇ  ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ । ਇਸ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ।
ਖਾਲਿਦ ਜੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ , ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ , ਤੇ ਇਸ ਬੋਲੀ ਬਾਰੇ ਪੂਰਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ  । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਦਾ ਕੌਰ ਤੇ ਇਕ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਏ ਤੇ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹੋ  ।
ਖਾਲਿਦ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ , ਮੀਆਂ ਮੁੰਹਮਦ ਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮੇਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਜਦ ਮੇਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ  ਲੱਗਦੇ ਹਨ , ਕਿਓਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵੀ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ  ਪਸੰਦੀਦਾ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਰਹੇ ਹਨ । ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਤੇ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਨੇ ।
ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮੈਂ ਖਾਲਿਦ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ । ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ , ਸਮੇਂ ਵਖ ਵਖ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਰੁਝੇ ਹੋਏ  ਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਕੂਲ ‘ਚ ਬੇਹੱਦ ਕੰਮ । ਪਰ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ  ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਦੇਣਦਾਰ ਰਹੇਗੀ । ਰੱਬ ਕਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ  ਸੁਪਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਤੇ ਹੋਵੇ ਤੇ ਇਹ  ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਕੱਢ ਕੇ ਤੁਰ ਸਕੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਵੇ
ਮੇਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੋਗਾ ਤੇ ਫਿਰੋਜਪੁਰ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕੇ  ਨੂੰ ਕਾਲਸੀਆ ਰਿਆਸਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਬਾ ਮੋਗੇ ਤੋਂ ਸਨ ਤੇ ਅੰਮੀ ਜਾਨ ਚੜਿੱਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਨੇ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਥਾਂ ਇਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹਨ  । ਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਤੌਖਲਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਹੋਣਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਥੋਂ ਕਿਵੇਂ ਅੱਡ ਹਨ ? ਤੇ ਕਿਓਂ ?  ਲੋਕ ਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਮੁਤਾਬਿਕ :
ਮਜਹਬਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵੰਡ ਹੋ ਕੇ
ਅਸੀਂ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਖੁਆਰ ਨੀ ਮਾਂ
ਇਹ ਵੀ ਦੁਆ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਆ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ  ਪਿੰਡ  ਚੜਿੱਕ ਪੁੱਜ ਜਾਣ । ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇੜ ਲਿਆ ਸਕੀਏ ਕਿ ਇਮਰਾਨ ਨਾਮੀ ਆਪਣਾ ਮੋਟਰ ਸਾਇਕਲ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਪਣੀ  ਮਾਂ ਲਈ ਪਾਪੜ ਵੜੀਆਂ ਲੈਣ ਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ  ਲਈ ਜਾਗੋ ਦਾ ਸਮਾਨ ਖਰੀਦਣ ਆ ਜਾਵੇ । ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਹਰਮੀਤ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਦੇ ਕੰਸਰਟ ਲਈ ਰੋਕ ਲਵੇ ਤੇ ਦੋਹੇ , ” ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਗਾਉਂਦੇ ਫਿਰਨ , ” ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬ ਹੋਵੇ …ਤੇ ਵੱਡੀ ਬੇਬੇ ਦਾ ਸਾਗ ਖਾਣ….” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ  ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਗੀਤਿਕਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੋਰ ਦੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚੋਂ ਕਪੜੇ ਲੈਣ ਜਾਵਾਂ , ਜਾਂ ਫਿਰ ਬਸੰਤ ਦੀ  ਸੁਹਣੀ ਸੁਹਣੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਲਾਹੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤੰਗ ਉਡਾਦਿਂਆ ਦੇਖਣ ਜਾਵਾਂ , ਤੇ ਉਥੇ ਫੱਜਾ ਦੇ ਪਾਵੇ ਖਾਣ ਬੈਠ ਜਾਈਏ…. । ਲਾਹੋਰ ਦੇ ਯਾਰਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾਵਾਂ !!!  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਦਿਆਂ ਮੇਨੂੰ ਇਕਬਾਲ ਪਾਠਕ ਯਾਦ ਆਓਂਦਾ ਹੈ , ਜਦ ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ , ਸੁਪਨੇ ਨੇ ਚੰਗੇ ਨੇ ਪੜ੍ਹਨੇ ਚੰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਨੇ , ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਭਵਿਖ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਾਂਭ ਲਓ । ਪਰ ਕੀ ਕਰਾਂ ਦੋਸਤ ਸੁਫਨੇ ਤਾਂ ਆਓਂਦੇ ਹੀ ਨੇ , ਜੇ ਆਓਂਦੇ ਨੇ …ਤਾਂ ਕੋਈ ਸਚ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ । ਆਓ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਦੁਆ ਕਰੀਏ ਕੇ  ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ ਹੋਰ ਵੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਪਵੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੱਕ ਮਿਲੇ । ਸਾਂਝ ਦਾ ਜੋ ਸੁਪਨਾ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਇਹ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ । ਨਿੱਕੀ ਦਾ ਖੁਆਬ : ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਵਾਹਗੇ ਪਾਰ ਨੀ ਮਾਂ
ਮੈਂ ਤੱਕਣਾ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੀ ਮਾਂ
ਦਾਦੀ ਦਾ ਤ੍ਰਿੰਞਣ ਸਜਦਾ ਸੀ
ਦਾਦੇ ਦਾ ਤੁਰਲਾ ਫਬਦਾ ਸੀ
ਮਾਂ ਜਾਏਆਂ ਦੀ ਰੂਹ ਓਥੇ ਏ
ਨਾਨੇ ਦਾ ਖੂਹ ਵੀ ਓਥੇ ਏ
ਜਿਥੇ ਨਾਨੀ ਬਾਤ ਸੁਣਾਂਦੀ ਸੀ
ਮੈਂ ਤੱਕਣਾ ਉਹ ਘਰ ਬਾਰ ਨੀ ਮਾਂ
ਅਸੀਂ ਢਾਉਣੀ ਚੰਦਰੀ ਵਾੜ ਨੀ ਮਾਂ
ਫ਼ਿਰ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਘਰ ਬਾਰ ਨੀ ਮਾਂ
ਆਮੀਨ !!!

 

 

  From:  sanjhapunjab.net